Tranh chấp di sản thừa kế: QSDĐ đã được tặng cho trước thời điểm mở thừa kế thì giải quyết như thế nào?

1. Khái quát chung về vụ việc tranh chấp 

- Bản án 13/2022/DS-PT ngày 25/01/2022 về “tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất theo di chúc” của TAND tỉnh Tiền Giang giữa nguyên đơn: Bà Nguyễn Thị Ch, sinh năm 1967 với bị đơn: Ông Nguyễn Văn M, sinh năm 1968 và bà Lê Thị H, sinh năm 1972 (vợ ông Nguyễn Văn M). Bà Nguyễn Thị Ch và ông Nguyễn Văn M là hai chị em ruột. 

- Vụ án miêu tả tranh chấp thừa kế QSDĐ theo di chúc giữa người thừa kế theo di chúc và người đã được người lập di chúc khi còn sống tặng cho tài sản thuộc di sản. Một trong những sai sót khá phổ biến của Tòa án là xác định sai mối quan hệ pháp luật từ tranh chấp về di sản thừa kế liên quan đến QSDĐ sang tranh chấp về QSDĐ. Tranh chấp về di sản thừa kế liên quan đến QSDĐ theo di chúc xuất phát từ khởi kiện yêu cầu chia di sản của nguyên đơn cũng chính là tranh chấp về chia di sản thừa kế theo di chúc. Trên thực tế, tranh chấp về chia di sản thừa kế là QSDĐ theo di chúc khá phổ biến và tồn tại nhiều vướng mắc nhất định (một số vướng mắc cũng đã được giải quyết thông qua Án lệ 72/2024/AL). Ở vụ án này, án sơ thẩm đã có sai phạm trong việc xác định phần tài sản đã tặng cho là di sản thừa kế theo di chúc nên đã chia không chính xác cho người thừa kế theo di chúc. Tòa án cấp phúc thẩm đã giải quyết đúng quy định của pháp luật và phù hợp với nguyện vọng của những người thừa kế để chia di sản cho người thừa kế theo di chúc theo hiện vật một cách hợp lý, phù hợp với thực tế.  

👉 Tham khảo thêm: Luật sư giải quyết tranh chấp thừa kế tại Tòa án

2. Tóm tắt nội dung bản án

Ông Nguyễn Văn L (sinh năm 1923, mất năm 2018) và bà Nguyễn Thị B (sinh năm 1927, mất năm 2016) có 06 người con chung gồm: Nguyễn Thị X, Nguyễn Thị M, Nguyễn Văn Đ, Nguyễn Văn B, Nguyễn Thị Ch và Nguyễn Văn M. Tất cả các con đều đã thành niên.

Trong thời kỳ hôn nhân, ông L và bà B tạo lập được tài sản chung là quyền sử dụng thửa đất có diện tích 1.331m² do nhận chuyển nhượng hợp pháp từ người khác.

Ngày 20/8/2014, ông L và bà B lập di chúc bằng văn bản, để lại toàn bộ quyền sử dụng thửa đất nêu trên cho bà Nguyễn Thị Ch. Di chúc được xác định là hợp pháp. Sau đó, bà B qua đời vào ngày 27/11/2016 và không có sự thay đổi, hủy bỏ di chúc đã lập.

Tuy nhiên, sau khi bà B mất, ngày 03/7/2017, ông L đã lập hợp đồng tặng cho toàn bộ quyền sử dụng thửa đất trên cho ông Nguyễn Văn M. Hợp đồng tặng cho được lập hợp pháp và đến ngày 02/10/2017, ông M đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với thửa đất này.

Trên thửa đất đang tranh chấp có 02 căn nhà (một của bà Ch, một của vợ chồng ông L) cùng nhiều phần mộ. Theo đo đạc trước đây khi ông L và bà B còn sống, phần đất nơi bà Ch xây dựng nhà có diện tích khoảng 340m².

Sau khi cha mẹ qua đời, bà Ch cho rằng ông M và vợ là bà H đã tự ý quản lý, chiếm giữ toàn bộ thửa đất, khóa cổng và không cho bà vào sử dụng phần tài sản của mình. Do đó, bà Ch khởi kiện yêu cầu Tòa án chia di sản thừa kế của ông L và bà B theo nội dung di chúc ngày 20/8/2014.

Phía bị đơn (vợ chồng ông M) cho rằng việc ông L tặng cho toàn bộ thửa đất là hợp lý vì ông M là con út, có trách nhiệm thờ cúng cha mẹ và chăm sóc mồ mả. Do đó, ông M không đồng ý chia di sản theo di chúc như yêu cầu của bà Ch, nhưng đồng ý xem xét một phần yêu cầu khởi kiện.

Tại cấp sơ thẩm, Bản án dân sự số 25/2021/DS-ST ngày 04/02/2021 của TAND huyện CL, tỉnh Tiền Giang đã:

• Chấp nhận toàn bộ yêu cầu khởi kiện của bà Ch;

• Tuyên bố hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất giữa ông L và ông M là vô hiệu;

• Giao toàn bộ thửa đất diện tích 1.331m² cùng tài sản trên đất cho bà Ch quản lý, sử dụng;

• Buộc ông M và bà H phải giao trả lại toàn bộ tài sản;

• Không đặt ra nghĩa vụ bồi thường giá trị cây trồng do phía bị đơn không có yêu cầu.

Tại cấp phúc thẩm, Bản án dân sự số 13/2022/DS-PT ngày 25/01/2022 của TAND tỉnh Tiền Giang đã sửa một phần bản án sơ thẩm, cụ thể:

• Công nhận di chúc ngày 20/8/2014 chỉ có hiệu lực đối với phần tài sản của bà B;

• Chia cho bà Ch diện tích 340,5m² trong tổng diện tích 1.331m²;

• Công nhận quyền sở hữu của bà Ch đối với căn nhà và cây trồng trên phần đất được chia;

• Cho phép bà Ch thực hiện thủ tục cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đối với phần diện tích này;

• Ghi nhận việc ông M và bà H tự nguyện thanh toán cho bà Ch số tiền chênh lệch là 113.750.000 đồng sau khi bản án có hiệu lực pháp luật. 

3. Bình luận nội dung vụ việc tranh chấp

3.1. Hiệu lực của di chúc đối với phần tài sản của bà B

Theo quy định của Bộ luật Dân sự, di chúc hợp pháp sẽ phát sinh hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, tức thời điểm người để lại di sản chết.

Trong vụ việc này:

• Bà B chết năm 2016;

• Không có căn cứ chứng minh bà đã sửa đổi hoặc hủy bỏ di chúc;

👉 Do đó, di chúc ngày 20/8/2014 phát sinh hiệu lực đối với toàn bộ phần tài sản thuộc sở hữu của bà B.

Nói cách khác, 1/2 giá trị quyền sử dụng đất (tương ứng 665,5m²) là di sản hợp pháp bà B để lại cho bà Ch.

3.2. Hiệu lực của hợp đồng tặng cho giữa ông L và ông M

- Quyền định đoạt tài sản của người lập di chúc

Pháp luật cho phép người lập di chúc:

+ Sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc;

+ Đồng thời có quyền định đoạt tài sản khi còn sống (tặng cho, chuyển nhượng...).

👉 Vì vậy, việc ông L tặng cho tài sản sau khi lập di chúc là hoàn toàn hợp pháp về nguyên tắc.

- Hợp đồng tặng cho vô hiệu một phần

Tuy nhiên, cần phân định rõ:

• Thửa đất là tài sản chung của vợ chồng;

• Sau khi bà B chết, phần của bà B đã trở thành di sản thừa kế;

• Ông L không có quyền định đoạt phần tài sản thuộc về bà B.

👉 Do đó:

• Hợp đồng tặng cho chỉ có hiệu lực đối với phần tài sản của ông L (1/2 thửa đất);

• Phần còn lại thuộc bà B → việc tặng cho là trái pháp luật → vô hiệu.

📌 Đây là trường hợp giao dịch dân sự vô hiệu từng phần: phần vi phạm bị vô hiệu nhưng không ảnh hưởng đến phần còn lại.

- Thời điểm phát sinh hiệu lực của hợp đồng

+ Theo quy định pháp luật: Hợp đồng tặng cho bất động sản có hiệu lực từ thời điểm đăng ký.

+ Trong vụ việc: Ông M được cấp GCNQSDĐ ngày 02/10/2017;

👉 Vì vậy, phần hợp đồng hợp pháp đã phát sinh hiệu lực, làm chấm dứt quyền sở hữu của ông L đối với phần tài sản của mình.

📌 Hệ quả pháp lý:

• Phần tài sản của ông L không còn là di sản thừa kế khi ông L chết năm 2018;

• Mà đã thuộc quyền sở hữu hợp pháp của ông M.

3.3. Xác định di sản thừa kế và phần được hưởng của bà Ch

Từ các phân tích trên:

• Di sản của bà B: 1/2 thửa đất = 665,5m²;

• Người thừa kế theo di chúc: bà Ch.

👉 Do đó, bà Ch chỉ có quyền hưởng phần di sản của bà B, không phải toàn bộ thửa đất.

3.4. Cách chia di sản theo hiện vật trong thực tế

+ Theo quy định tại Điều 659 Bộ luật Dân sự 2015: Trường hợp di chúc xác định chia theo hiện vật, người thừa kế được nhận hiện vật kèm hoa lợi, lợi tức.

+ Tuy nhiên, thực tế thửa đất:

• Có 02 căn nhà (của bà Ch và của vợ chồng ông L);

• Có nhiều mồ mả;

• Không thể chia đôi một cách cơ học trên thực địa.

👉 Vì vậy, Tòa án đã lựa chọn phương án:

• Giao cho bà Ch phần đất có nhà của bà (340,5m²);

• Phần diện tích còn thiếu được bồi hoàn bằng tiền theo giá thị trường;

• Ghi nhận sự tự nguyện của ông M trong việc thanh toán chênh lệch.

+ Đồng thời: Bà Ch được sở hữu toàn bộ tài sản trên phần đất được chia (nhà, cây trồng).

3.5. Nhận định về bản án sơ thẩm và bản án phúc thẩm

- Bản án sơ thẩm đã:

• Xác định toàn bộ thửa đất là di sản thừa kế;

• Tuyên chia toàn bộ cho bà Ch theo di chúc.

👉 Đây là sai sót vì:

• Không phân biệt tài sản đã được tặng cho hợp pháp;

• Không xác định đúng phạm vi di sản tại thời điểm mở thừa kế.

- Bản án phúc thẩm đã:

• Xác định đúng hiệu lực một phần của di chúc;

• Công nhận hiệu lực một phần của hợp đồng tặng cho;

• Chia di sản phù hợp thực tế sử dụng và tập quán gia đình (con út chăm sóc mồ mả);

• Đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên.

👉 Đây là cách giải quyết:

• Đúng quy định pháp luật;

• Hợp lý về thực tiễn;

• Tôn trọng ý chí của người để lại di sản.

4. Tổng kết

Từ vụ việc trên, có thể rút ra một số điểm đáng lưu ý đối với phân chia di sản thừa kế:

• Người lập di chúc vẫn có quyền định đoạt tài sản khi còn sống;

• Di chúc không có hiệu lực đối với tài sản không còn tại thời điểm mở thừa kế;

• Cần xác định rõ:

  • Phạm vi di sản;

  • Hiệu lực giao dịch trước khi chết;

• Trường hợp tài sản là bất động sản:

  • Hiệu lực phụ thuộc vào đăng ký quyền sở hữu;

• Tòa án khi giải quyết cần:

  • Kết hợp giữa quy định pháp luật và thực tế sử dụng tài sản.

Nếu Quý khách hàng đang gặp vướng mắc liên quan đến thừa kế, di chúc, tranh chấp đất đai hoặc di sản thờ cúng, đừng ngần ngại liên hệ với chúng tôi để được hỗ trợ kịp thời. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của chúng tôi luôn sẵn sàng tư vấn, đưa ra giải pháp pháp lý tối ưu và đồng hành cùng Quý khách trong suốt quá trình giải quyết vụ việc. Liên hệ ngay qua hotline, email hoặc đến trực tiếp văn phòng để được tư vấn chi tiết và bảo mật tuyệt đối. Các yêu cầu giải đáp thắc mắc hãy liên hệ trực tiếp với Văn phòng của chúng tôi theo địa chỉ phía trên hoặc liên hệ qua Hotline: 0978845617, Email: info@luatsuhcm.com.