Người kế thừa quyền trong tố tụng: quyền và nghĩa vụ

1. Xác định người thừa kế quyền trong tố tụng

Người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng là cá nhân, cơ quan, tổ chức được pháp luật cho phép tham gia vào vụ án để thay thế cho đương sự (nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan) khi đương sự đó không thể tiếp tục tham gia tố tụng do đã chết (đối với cá nhân) hoặc chấm dứt tồn tại (đối với tổ chức).

Theo quy định tại Điều 74 BLTTDS 2015:

"Điều 74. Kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng

1. Trường hợp đương sự là cá nhân đang tham gia tố tụng chết mà quyền, nghĩa vụ về tài sản của họ được thừa kế thì người thừa kế tham gia tố tụng...

2. Trường hợp đương sự là cơ quan, tổ chức đang tham gia tố tụng phải chấm dứt hoạt động, bị giải thể, hợp nhất, sáp nhập, chia, tách... thì cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân kế thừa quyền, nghĩa vụ của cơ quan, tổ chức đó tham gia tố tụng."

Quy định về việc thay thế đương sự trong tố tụng như sau:

+ Vụ án dân sự: Khi một đương sự là cá nhân đang tham gia tố tụng chết, quyền và nghĩa vụ của họ về tài sản sẽ được người thừa kế kế thừa và tham gia tố tụng.

+ Vụ án hành chính: Trường hợp tương tự, nếu có đương sự không thể tiếp tục tham gia tố tụng được nữa (đối với cá nhân) hoặc tổ chức chấm dứt hoạt động, giải thể, sáp nhập, thì vụ án vẫn được tiếp tục giải quyết để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.

>> Tham khảo thêm: Đại diện tham gia tố tụng vụ án hành chính

2. Tình huống thực tế và hướng dẫn của TANDTC

2.1 Tòa án làm gì khi phát hiện bị đơn đã chết trước khi thụ lý vụ án?

Tình huống: Trong giai đoạn nhận và xử lý đơn khởi kiện, người khởi kiện cung cấp thông tin người bị kiện đã chết trước khi người khởi kiện làm đơn khởi kiện nhưng không cung cấp được giấy chứng tử và người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của người bị kiện theo yêu cầu của Tòa án thì có thuộc trường hợp chưa đủ điều kiện khởi kiện không?

Trường hợp Tòa án đã thụ lý vụ án, sau đó xác minh là bị đơn chết trước thời điểm khởi kiện và nguyên đơn không cung cấp được người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng thì giải quyết như thế nào?

Vấn đề cần giải quyết: Xác định hậu quả tố tụng và thủ tục xử lý của Tòa án khi phát hiện bị đơn đã chết trước thời điểm nộp đơn khởi kiện.

(1) Khi nguyên đơn không thể cung cấp thông tin về người thừa kế (tức là không thể xác định được người bị kiện thực sự là ai), Tòa án có căn cứ để trả lại đơn khởi kiện hay không? Đây có được xem là trường hợp "chưa đủ điều kiện khởi kiện" hay không?

(2) Có phải là tạm đình chỉ (để nguyên đơn tìm người thừa kế) hay phải đình chỉ giải quyết vụ án?

Hướng dẫn của TADTC như sau:

Trong giai đoạn nhận và xử lý đơn khởi kiện, người khởi kiện cung cấp thông tin người bị kiện đã chết trước khi người khởi kiện làm đơn khởi kiện nhưng không cung cấp được giấy chứng tử và người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của người bị kiện theo yêu cầu sửa đổi, bổ sung đơn khởi kiện của Tòa án thì Tòa án căn cứ điểm e khoản 1 Điều 192 của Bộ luật Tố tụng dân sự để trả lại đơn khởi kiện.

Trường hợp Tòa án đã thụ lý vụ án, sau đó xác minh là bị đơn chết trước thời điểm khởi kiện và nguyên đơn không cung cấp được người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng thì Tòa án hướng dẫn nguyên đơn làm đơn rút yêu cầu khởi kiện. Trường hợp Tòa án đã hướng dẫn nhưng nguyên đơn không làm đơn rút yêu cầu khởi kiện thì Tòa án căn cứ điểm a khoản 1 Điều 217 của Bộ luật Tố tụng dân sự để ra quyết định đình chỉ giải quyết vụ án.

[Công văn số 163/TANDTC-PC ngày 10/9/2024 của TANDTC]

2.2 Không xác định được người thừa kế trong vụ án kinh doanh thương mại

Tình huống: Trong vụ án kinh doanh thương mại, sau khi Tòa án thụ lý vụ án thì người thế chấp tài sản (người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan) chết. Nguyên đơn và Tòa án không xác định được nơi cư trú của người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Tòa án căn cứ điểm a khoản 1 Điều 214 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 để tạm đình chỉ giải quyết vụ án. Như vậy, trường hợp không thể xác định được nơi cư trú của người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng nêu trên thì Tòa án giải quyết như thế nào?

Vấn đề cần giải quyết:

(1) Tòa án có thể áp dụng các biện pháp tố tụng khác như tống đạt bằng niêm yết công khai hoặc thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng cho người thừa kế (dù không rõ địa chỉ cụ thể) hay không?

(2) Toà án có thể chỉ định một người đại diện cho người thừa kế (ví dụ: người quản lý di sản) để tiếp tục giải quyết vụ án không?

Hướng dẫn của TANDTC như sau:

Theo khoản 1 Điều 74 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 về kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng thì trường hợp đương sự là cá nhân đang tham gia tố tụng chết mà quyền, nghĩa vụ về tài sản của họ được thừa kế thì người thừa kế của người đó tham gia tố tụng.

Trường hợp nguyên đơn và Tòa án không xác định được nơi cư trú của người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, Tòa án áp dụng điểm a khoản 1 Điều 214 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 để tạm đình chỉ giải quyết vụ án. Đồng thời, Tòa án hướng dẫn nguyên đơn có quyền yêu cầu Tòa án thông báo tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú (theo quy định tại chương XXV Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015) hoặc yêu cầu Tòa án tuyên bố một người mất tích (theo quy định tại chương XXVI Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015) đối với người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng. Sau khi có kết quả giải quyết việc tìm kiếm người vắng mặt tại nơi cư trú hoặc có quyết định tuyên bố một người mất tích đối với người kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng thì Tòa án tiếp tục giải quyết vụ án theo thủ tục chung.

[Công văn số 206/TANDTC-PC ngày 27/12/2022 của TANDTC]

>> Tham khảo thêm: Luật sư đại diện theo ủy quyền

Chuyên đề trên đây là chia sẻ của chúng tôi về vấn đề Người kế thừa quyền trong tố tụng: quyền và nghĩa vụ nhằm hỗ trợ người đọc có thêm kiến thức về pháp luật, không nhằm mục đích thương mại. Các thông tin trong chuyên đề Người kế thừa quyền trong tố tụng: quyền và nghĩa vụ chỉ là quan điểm cá nhân người viết, người đọc chỉ tham khảo. Chúng tôi đề nghị Quý Khách hàng nên tham khảo ý kiến chuyên môn từ Luật sư của chúng tôi đối với các vấn đề cụ thể. Các yêu cầu giải đáp thắc mắc hãy liên hệ trực tiếp với Văn phòng của chúng tôi theo địa chỉ phía trên hoặc liên hệ qua Hotline: 0978845617, Email: info@luatsuhcm.com.