Tranh chấp thừa kế đất đai liên quan đến hiệu lực di chúc

Dưới đây là hai tình huống pháp lý liên quan đến thực tiễn giải quyết tranh chấp di sản thừa kế liên quan đến di chúc, quyền sử dụng đất và nghĩa vụ tài sản mà Văn phòng luật sư Tô Đình Huy muốn giới thiệu đến Quý khách hàng:

1. Vụ việc thứ nhất - hiệu lực di chúc

1.1 Tóm tắt nội dung vụ việc

Cụ Đào Văn Q và cụ Nguyễn Thị T chung sống với nhau từ năm 1952, có bốn người con là ông Đào Văn B, ông Đào Văn Tr, bà Đào Thị H và bà Đào Thị M. Tài sản chung của hai cụ gồm 1.200m² đất, trong đó có 400m² đất ở, 800m² đất vườn và một ngôi nhà gỗ ba gian. Năm 2000, cụ Q chết và để lại một bản di chúc với nội dung giao phần lớn nhà đất cho hai người con trai là ông B và ông Tr. Tuy nhiên, bản di chúc này chỉ có chữ ký của cụ Q, không có xác nhận của cơ quan có thẩm quyền, không có người làm chứng và cũng có tranh chấp về việc cụ Q có tự viết bản di chúc hay không.

Sau khi cụ T chết năm 2016, bà H và bà M khởi kiện yêu cầu chia di sản thừa kế theo pháp luật. Ông B và ông Tr không đồng ý, cho rằng mình được hưởng di sản theo di chúc của cụ Q. Trong quá trình giải quyết vụ án, Tòa án đã tiến hành hòa giải. Kết quả, các đồng thừa kế thống nhất thỏa thuận: ông B được sử dụng ngôi nhà gỗ và 400m² đất; ông Tr được sử dụng 400m² đất; bà H và bà M mỗi người được sử dụng 200m² đất vườn. Tòa án sau đó ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự.

1.2 Bình luận nội dung vụ việc

Theo quy định hiện hành, di chúc hợp pháp phải bảo đảm người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; nội dung không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội và hình thức không trái quy định pháp luật. Đáng chú ý, di chúc bằng văn bản không có công chứng, chứng thực không đương nhiên vô hiệu, nhưng vẫn phải đáp ứng đầy đủ điều kiện về chủ thể, ý chí, nội dung và hình thức.

Trong vụ việc của cụ Q, bản di chúc chỉ có chữ ký của cụ Q, không có người làm chứng, không có công chứng hoặc chứng thực. Nếu coi đây là di chúc bằng văn bản không có người làm chứng thì người lập di chúc phải tự viết và ký vào bản di chúc. Nếu người lập di chúc không tự viết mà nhờ người khác viết hoặc đánh máy thì phải có ít nhất hai người làm chứng, người lập di chúc phải ký hoặc điểm chỉ trước mặt người làm chứng và người làm chứng phải ký xác nhận. Do đó, nếu đúng như lời trình bày của bà H và bà M rằng cụ Q chỉ ký tên, còn nội dung do người khác viết, thì bản di chúc này khó có thể được công nhận là di chúc hợp pháp.

Một điểm quan trọng khác là cụ Q chỉ có quyền định đoạt đối với phần tài sản thuộc quyền sở hữu của mình trong khối tài sản chung với cụ T. Di sản theo quy định là tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Vì vậy, kể cả trong trường hợp di chúc của cụ Q hợp lệ thì cụ Q cũng không thể định đoạt toàn bộ khối tài sản chung của vợ chồng nếu phần tài sản đó còn thuộc quyền của cụ T. Đây là điểm Tòa án cần giải thích rõ cho các bên để ông B và ông Tr hiểu rằng việc xuất trình di chúc không đồng nghĩa với việc họ đương nhiên được hưởng toàn bộ nhà đất theo nội dung văn bản.

Đối với phần di sản của cụ T, do cụ T chết không để lại di chúc nên về nguyên tắc phải chia thừa kế theo pháp luật. Những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha mẹ và các con của người chết; những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau. Trong bối cảnh này, bốn người con của cụ T đều có quyền yêu cầu chia di sản do cụ T để lại, trừ khi họ tự nguyện thỏa thuận khác.

1.3 Phán quyết của Tòa án

Tòa án đã không vội vàng công nhận hay bác bỏ tuyệt đối giá trị của bản di chúc ngay từ đầu mà sử dụng kỹ năng hòa giải để giúp các bên nhận thức được rủi ro pháp lý của mình. Ông B và ông Tr cần hiểu rằng di chúc do họ viện dẫn có nhiều điểm yếu về hình thức và phạm vi định đoạt tài sản. Ngược lại, bà H và bà M cũng cần thấy rằng nếu vụ án kéo dài, mâu thuẫn gia đình sẽ sâu sắc hơn, chi phí tố tụng tăng lên và việc thi hành án sau này có thể gặp nhiều khó khăn. Việc các bên tự thỏa thuận phân chia nhà đất giúp giải quyết tranh chấp một cách mềm dẻo, hạn chế xung đột và giữ được phần nào tình cảm anh chị em.

Quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự là phù hợp nếu thỏa thuận đó được xác lập tự nguyện, giải quyết toàn bộ vụ án và không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Theo BLTTDS 2015, sau 07 ngày kể từ ngày lập biên bản hòa giải thành mà không có đương sự nào thay đổi ý kiến thì Thẩm phán ra quyết định công nhận sự thỏa thuận; quyết định này có hiệu lực ngay sau khi ban hành và không bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm.

👉 Tham khảo thêm: Luật sư giải quyết tranh chấp thừa kế là nhà đất

2. Vụ việc thứ hai - nghĩa vụ tài sản

2.1 Tóm tắt nội dung vụ việc

Cụ Vi Văn Th và cụ Lê Thị C có sáu người con. Tài sản của hai cụ gồm 4.032m² đất, nhà gỗ, nhà bếp, giếng nước, sân gạch và cây cối trên đất. Cụ C chết năm 1984, cụ Th chết năm 2016. Trước khi chết, cụ Th từng phân chia đất cho các con; sau đó một số người con chuyển nhượng phần đất được chia cho bà Vi Thị Huyền Ng. Năm 2018, ông Vi Quang H khởi kiện yêu cầu chia toàn bộ di sản thừa kế của cụ Th.

Bị đơn là bà Ng xuất trình hai bản di chúc của cụ Th. Một bản thể hiện việc cụ Th đã chia đất cho các con, bản còn lại thể hiện việc cụ Th cho bà Ng toàn bộ cây cối trên đất. Tuy nhiên, các đồng thừa kế không thừa nhận tính hợp pháp của các bản di chúc này, cho rằng chữ ký trong di chúc là giả mạo, di chúc không do cụ Th tự viết, không được công chứng, chứng thực và những người làm chứng đều đã chết, không còn căn cứ xác minh.

Tòa án xác định di chúc không hợp pháp. Tuy nhiên, do các bên đều thừa nhận việc cụ Th khi còn sống đã phân chia một số diện tích đất cho các con, đồng thời không tranh chấp đối với các phần đất đã chuyển nhượng, Tòa án công nhận sự phân chia, mua bán và thỏa thuận thực tế của các đương sự đối với các phần đất đó. Riêng một sào đất có nhà gỗ và cây cối trên đất được xác định là di sản còn lại của cụ Th và cụ C. Đối với phần ông Nh đã bán cho bà Ng nhưng chưa có căn cứ xác lập quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp, Tòa án xác định giao dịch này vô hiệu và buộc hoàn trả giá trị tương ứng. Ngoài ra, các thừa kế còn phải thực hiện nghĩa vụ tài sản của cụ Th đối với khoản án phí còn nợ Nhà nước.

2.2 Bình luận nội dung vụ việc 

Tòa án đánh giá tính hợp pháp của di chúc. Các bản di chúc do bà Ng xuất trình không do cụ Th tự viết, chữ ký bị các đương sự phủ nhận, người làm chứng đều đã chết và không có tài liệu khác đủ sức chứng minh tính xác thực. Về nguyên tắc, di chúc không hợp pháp thì di sản hoặc phần di sản liên quan sẽ được chia theo pháp luật. BLDS 2015 quy định thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong trường hợp không có di chúc hoặc di chúc không hợp pháp. Vì vậy, hướng xử lý không công nhận di chúc của cụ Th là có cơ sở.

Tuy nhiên, điểm đáng chú ý là Tòa án không máy móc chia lại toàn bộ 4.032m² đất, mà tách bạch giữa phần tài sản các bên đã thừa nhận được cụ Th phân chia, đã sử dụng ổn định, không còn tranh chấp với phần tài sản còn đang tranh chấp. Cách tiếp cận này phù hợp với nguyên tắc tôn trọng sự tự nguyện, thỏa thuận của các đương sự trong quan hệ dân sự. BLDS 2015 ghi nhận mọi cá nhân, pháp nhân xác lập, thực hiện, chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự trên cơ sở tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận, miễn là không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội.

Đối với phần một sào đất và nhà gỗ mà ông Nh đã bán cho bà Ng, Tòa án xác định hợp đồng mua bán vô hiệu là hợp lý nếu ông Nh chưa có quyền sở hữu, quyền sử dụng hợp pháp đối với tài sản này. Người chuyển nhượng quyền sử dụng đất chỉ được thực hiện quyền khi đáp ứng các điều kiện như có giấy chứng nhận, đất không có tranh chấp, quyền sử dụng đất không bị kê biên và còn trong thời hạn sử dụng; việc chuyển nhượng phải đăng ký tại cơ quan đăng ký đất đai và có hiệu lực từ thời điểm đăng ký vào sổ địa chính. Nếu ông Nh chỉ được hứa cho hoặc được giao quản lý, chăm sóc cụ Th mà chưa hoàn tất việc xác lập quyền hợp pháp thì ông Nh không có quyền bán phần tài sản đó cho bà Ng.

Ngoài ra, việc Tòa án buộc các thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của cụ Th đối với khoản án phí còn nợ Nhà nước cũng phù hợp với quy định pháp luật. Người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trong phạm vi di sản; nếu di sản đã chia thì mỗi người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tương ứng với phần tài sản đã nhận, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.

2.3 Phán quyết của Tòa án

Tòa án đã có cách tiếp cận tương đối thận trọng khi không công nhận di chúc thiếu căn cứ xác thực, đồng thời không phủ nhận toàn bộ các giao dịch, sự phân chia đã được các bên thừa nhận. Đây là điểm hợp lý vì tranh chấp thừa kế không chỉ đòi hỏi xác định văn bản di chúc đúng hay sai, mà còn phải đánh giá quá trình quản lý, sử dụng tài sản, sự thừa nhận của các đồng thừa kế, tình trạng ổn định của đất đai và quyền lợi thực tế của các bên.

Tuy nhiên, khi công nhận các giao dịch chuyển nhượng quyền sử dụng đất giữa các thành viên trong gia đình, Tòa án cần làm rõ căn cứ pháp lý của từng giao dịch, nhất là về hình thức hợp đồng, điều kiện chuyển nhượng, tình trạng cấp giấy chứng nhận và việc đăng ký biến động. Nếu chỉ dựa vào việc “các bên không tranh chấp” mà thiếu phân tích về điều kiện có hiệu lực của giao dịch quyền sử dụng đất thì phán quyết có thể chưa thật sự chặt chẽ. Dù vậy, trong phạm vi vụ án, việc Tòa án tôn trọng sự thống nhất của các đương sự đối với những phần tài sản không còn tranh chấp là phù hợp với nguyên tắc tự định đoạt trong tố tụng dân sự.

3. Kết luận

Từ hai vụ việc trên có thể rút ra nhận xét chung: trong tranh chấp thừa kế, Thẩm phán không chỉ cần xác định đúng di sản, hàng thừa kế, hiệu lực di chúc và nghĩa vụ tài sản của người chết để lại, mà còn phải có kỹ năng giải thích pháp luật và hòa giải. Việc giải thích phải khách quan, cân bằng, không tạo cảm giác thiên vị cho bất kỳ bên nào. Thẩm phán cần phân tích cho từng bên thấy điểm mạnh, điểm yếu trong yêu cầu của họ, hậu quả nếu tiếp tục tranh chấp và lợi ích nếu đạt được thỏa thuận. 

Các vụ việc trên cho thấy tranh chấp di sản thừa kế, đặc biệt là di sản liên quan đến quyền sử dụng đất, thường có tính chất phức tạp vì đan xen giữa yếu tố pháp lý, lịch sử sử dụng đất và quan hệ tình cảm gia đình. Phán quyết và hướng giải quyết của Tòa án trong các vụ án này nhìn chung bảo đảm được yêu cầu cơ bản: không công nhận những di chúc không đủ điều kiện hợp pháp, xác định đúng phần di sản còn tranh chấp, tôn trọng sự thỏa thuận tự nguyện của các đương sự và buộc người hưởng thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản được hưởng. 

Nếu Quý khách hàng đang gặp vướng mắc liên quan đến thừa kế, di chúc, tranh chấp đất đai hoặc các vấn đề khác, đừng ngần ngại liên hệ với chúng tôi để được hỗ trợ kịp thời. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của chúng tôi luôn sẵn sàng tư vấn, đưa ra giải pháp pháp lý tối ưu và đồng hành cùng Quý khách trong suốt quá trình giải quyết vụ việc. Liên hệ ngay qua hotline, email hoặc đến trực tiếp văn phòng để được tư vấn chi tiết và bảo mật tuyệt đối. Các yêu cầu giải đáp thắc mắc hãy liên hệ trực tiếp với Văn phòng của chúng tôi theo địa chỉ phía trên hoặc liên hệ qua Hotline: 0978845617, Email: info@luatsuhcm.com.