Tranh chấp thừa kế: Nội dung di chúc không rõ ràng

1. Khái quát về vụ việc tranh chấp tài sản thừa kế

- Bản án 13/2020/DS-PT ngày 27/02/2020 về “yêu cầu giải thích nội dung di chúc” của Toà án nhân dân thành phố Đà Nẵng giữa nguyên đơn: Ông Phạm Phúc T, sinh năm 1963 với bị đơn: Ông Phạm Thế Th, sinh năm 1969. Nguyên đơn và bị đơn là hai anh em ruột.

- Vụ tranh chấp có nội dung chủ yếu là người được chỉ định hưởng di sản theo di chúc với người thừa kế theo pháp luật tự cho rằng mình mới là người thừa kế theo di chúc.

Tham khảo thêm: Luật sư giải quyết tranh chấp thừa kế là nhà đất

2. Tóm tắt nội dung bản án

Vụ án phát sinh từ tranh chấp liên quan đến việc giải thích nội dung di chúc khi các đồng thừa kế không thống nhất cách hiểu, dẫn đến mâu thuẫn trong việc xác định quyền hưởng di sản.

- Ông Phạm Viết Ch (sinh năm 1932, mất năm 2010) và bà Nguyễn Thị Đ (sinh năm 1940) là vợ chồng, trong thời kỳ hôn nhân đã tạo lập được khối tài sản chung là nhà và đất tại thửa đất số 228. Hai ông bà có 6 người con gồm: bà Hư, ông Phạm Phúc T (ông T), bà Ha, ông Phạm Thế Th (ông Th), bà Ho và bà Hă.

- Ngày 04/11/2009, ông Ch và bà Đ lập di chúc chung tại Văn phòng công chứng, với nội dung: sau khi cả hai qua đời, người con là ông Phạm Phúc T được quyền quản lý toàn bộ nhà đất để làm nơi thờ cúng, không ai được tranh chấp hoặc khiếu nại. Tại thời điểm lập di chúc, ông Ch bị tai biến, không nói được nhưng vẫn nhận thức và thể hiện ý chí bằng cách gật đầu; di chúc có sự chứng kiến của hai nhân chứng.

- Ngày 24/01/2010, ông Ch qua đời, còn bà Đ vẫn còn sống. Đến ngày 03/01/2017, bà Đ lập di chúc mới tại Văn phòng công chứng tại thành phố Đà Nẵng, với nội dung để lại toàn bộ phần tài sản thuộc quyền sở hữu của mình (bao gồm 1/2 tài sản chung và phần di sản được thừa kế từ ông Ch) cho ông T được toàn quyền định đoạt. Sau đó, ngày 09/01/2017, bà Đ tiếp tục lập hợp đồng tặng cho tài sản cho ông T.

- Ngày 21/02/2017, cơ quan có thẩm quyền đã cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở đối với thửa đất trên đứng tên ông T và ông Ch (đã chết).

Trong quá trình thực hiện, gia đình phát sinh tranh chấp do cách hiểu khác nhau về nội dung di chúc năm 2009. Phần lớn các đồng thừa kế (5/6 người con) cho rằng ý chí của ông Ch là để lại toàn bộ di sản cho ông T với quyền quản lý, sử dụng và định đoạt, kèm theo nghĩa vụ phụng dưỡng cha mẹ và lo việc thờ cúng. Tuy nhiên, riêng ông Th lại cho rằng ông T chỉ có quyền quản lý tài sản để làm nơi thờ cúng, không có quyền định đoạt.

Do không thống nhất được cách hiểu, ông T đã khởi kiện yêu cầu Tòa án giải thích nội dung di chúc theo hướng công nhận ông có toàn quyền định đoạt đối với phần di sản của ông Ch. Ngược lại, ông Th cho rằng yêu cầu của ông T là không có căn cứ và giữ nguyên quan điểm về việc hạn chế quyền định đoạt.

- Tại Bản án sơ thẩm số 29/2019/DS-ST ngày 26/9/2019 của Tòa án nhân dân quận Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng, Tòa án đã không chấp nhận yêu cầu khởi kiện của ông T về việc giải thích nội dung di chúc.

- Tại Bản án phúc thẩm số 13/2020/DS-PT ngày 27/02/2020 của Tòa án nhân dân thành phố Đà Nẵng, Hội đồng xét xử đã đưa ra phán quyết ngược lại, chấp nhận yêu cầu của ông T và giải thích di chúc theo hướng: toàn bộ phần di sản của ông Ch được để lại cho ông T có toàn quyền định đoạt, đồng thời ông T có nghĩa vụ phụng dưỡng cha mẹ và thực hiện việc thờ cúng theo di nguyện.

Vụ án là điển hình cho tranh chấp phát sinh từ di chúc có nội dung không rõ ràng, đồng thời cho thấy vai trò quan trọng của Tòa án trong việc giải thích ý chí của người lập di chúc nhằm đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

3. Bình luận nội dung vụ việc tranh chấp

3.1 Di chúc phải thể hiện ý chí định đoạt tài sản

- Trong quan hệ thừa kế theo di chúc, điều kiện tiên quyết để đảm bảo việc chuyển dịch di sản là nội dung di chúc phải thể hiện rõ ý chí định đoạt tài sản của người lập di chúc. Tuy nhiên, trên thực tế, ý chí này không phải lúc nào cũng được diễn đạt một cách minh bạch, đầy đủ và không gây tranh cãi.

- Đặc biệt, tại thời điểm di chúc phát sinh hiệu lực – khi người lập di chúc đã qua đời – việc xác định chính xác ý nguyện đích thực của họ trở nên khó khăn, bởi không còn chủ thể để làm rõ nội dung đã thể hiện trong di chúc. Đây chính là nguyên nhân phổ biến dẫn đến tranh chấp giữa các đồng thừa kế.

3.2. Di chúc có nội dung chưa rõ ràng nhưng vẫn có hiệu lực

Trong vụ án, cả Tòa án cấp sơ thẩm và phúc thẩm đều thống nhất rằng nội dung di chúc có điểm chưa rõ ràng, gây ra nhiều cách hiểu khác nhau. Tuy nhiên, di chúc không rơi vào trường hợp “không thể giải thích được” theo quy định tại Điều 648 Bộ luật Dân sự 2015.

Điều này có ý nghĩa pháp lý quan trọng:

• Di chúc không bị vô hiệu một phần;

• Di chúc vẫn có hiệu lực toàn bộ;

• Vấn đề đặt ra không phải là hiệu lực, mà là cách thức giải thích nội dung di chúc.

3.3. Mâu thuẫn trong cách giải thích di chúc giữa hai cấp Tòa án

- Quan điểm của Tòa án cấp sơ thẩm: Tòa án cấp sơ thẩm tiếp cận nội dung di chúc chủ yếu dựa trên câu chữ, từ đó xác định:

• Nhà, đất tại thửa 228 là di sản dùng vào việc thờ cúng;

• Người được chỉ định (ông T) chỉ có quyền quản lý, sử dụng làm nơi thờ tự;

• Không có quyền định đoạt tài sản như một chủ sở hữu.

Từ lập luận này, Tòa án đã bác toàn bộ yêu cầu khởi kiện của ông T về việc giải thích di chúc theo hướng mở rộng quyền của mình. Cách tiếp cận này cho thấy sự thiếu linh hoạt trong áp dụng pháp luật, chưa làm rõ được ý chí thực sự của người lập di chúc.

- Quan điểm của Tòa án cấp phúc thẩm: Giải thích theo bản chất ý chí

Khác với cấp sơ thẩm, Tòa án cấp phúc thẩm đã tiếp cận vụ án theo hướng toàn diện và bản chất hơn, không chỉ dựa vào ngôn từ trong di chúc mà còn xem xét:

• Hoàn cảnh lập di chúc;

• Mối quan hệ gia đình;

• Diễn biến thực tế sau khi người để lại di sản qua đời;

• Sự thống nhất ý chí của đa số các đồng thừa kế.

Trên cơ sở đó, Tòa án cấp phúc thẩm xác định:

• Ý chí thực sự của người lập di chúc là để lại toàn bộ di sản cho ông T;

• Ông T có quyền thừa kế và toàn quyền định đoạt tài sản;

• Nghĩa vụ thờ cúng chỉ là điều kiện đạo đức kèm theo, không làm hạn chế quyền sở hữu.

Đây là cách giải thích phù hợp với nguyên tắc tôn trọng ý chí của người lập di chúc trong pháp luật dân sự.

4. Tổng kết

Có thể khẳng định rằng, trong vụ án này, cách tiếp cận của Tòa án cấp phúc thẩm là hợp lý hơn, bởi:

• Bảo đảm nguyên tắc tôn trọng ý chí của người để lại di sản;

• Bảo vệ quyền lợi chính đáng của người được chỉ định thừa kế;

• Hạn chế tranh chấp phát sinh do cách hiểu máy móc, hình thức.

Từ góc độ thực tiễn, vụ án đặt ra một yêu cầu quan trọng: khi lập di chúc, cần diễn đạt rõ ràng, cụ thể và hạn chế tối đa khả năng hiểu sai, đồng thời khi giải quyết tranh chấp, Tòa án cần linh hoạt, tránh áp dụng pháp luật một cách cứng nhắc mà bỏ qua bản chất ý chí của người lập di chúc.

Tham khảo thêm: Luật sư giải quyết tranh chấp uy tín

Nếu Quý khách hàng đang gặp vướng mắc liên quan đến thừa kế, di chúc, tranh chấp đất đai hoặc các vấn đề khác, đừng ngần ngại liên hệ với chúng tôi để được hỗ trợ kịp thời. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của chúng tôi luôn sẵn sàng tư vấn, đưa ra giải pháp pháp lý tối ưu và đồng hành cùng Quý khách trong suốt quá trình giải quyết vụ việc. Liên hệ ngay qua hotline, email hoặc đến trực tiếp văn phòng để được tư vấn chi tiết và bảo mật tuyệt đối. Các yêu cầu giải đáp thắc mắc hãy liên hệ trực tiếp với Văn phòng của chúng tôi theo địa chỉ phía trên hoặc liên hệ qua Hotline: 0978845617, Email: info@luatsuhcm.com.