Tranh chấp xác định người thừa kế theo pháp luật ngoài nội dung di chúc

1. Khái quát chung về vụ việc tranh chấp

- Bản án 16/2023/DSPT ngày 16/02/2023 về “tranh chấp thừa kế tài sản” của TAND tỉnh NĐ giữa nguyên đơn: anh Nguyễn Mạnh C, sinh năm 1974 với bị đơn: anh Trần Nam T, sinh năm 1974.

- Vụ án tranh chấp liên quan đến phân chia di sản thừa kế theo di chúc mà có người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Ở vụ án này, Toà án ở cả hai cấp xét xử đã nhận diện đúng người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc để xác định chính xác phần di sản thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc mà người đó được nhận.

👉 Tham khảo thêm: Luật sư giải quyết tranh chấp thừa kế là nhà đất

2. Tóm tắt nội dung bản án

Bà Nguyễn Thị M và ông Trần Doãn L kết hôn năm 1999. Trong thời kỳ hôn nhân, hai người tạo lập được khối tài sản chung gồm quyền sử dụng thửa đất diện tích 124,3m² và căn nhà bê tông một tầng trên đất.

Bà M qua đời ngày 31/7/2017, ông L qua đời ngày 08/12/2019. Bà M không có con, cha mẹ đều đã mất, không có con nuôi hay con riêng. Ông L có ba người con riêng là chị Trần Thị Thanh T, chị Trần Thị T1 và anh Trần Nam T.

Trước khi qua đời, cả hai đều lập di chúc:

• Năm 2011, ông L lập di chúc để lại cho anh Trần Nam T (con riêng) 1/2 giá trị phần tài sản của ông trong khối tài sản chung với bà M.

• Ngày 04/7/2017, bà M lập di chúc để lại cho cháu ruột là anh Nguyễn Mạnh C 1/2 căn nhà và 62,15m² đất thuộc phần tài sản của bà trong khối tài sản chung.

Sau khi cả hai qua đời, toàn bộ nhà đất do anh Trần Nam T quản lý, khóa cửa và không sử dụng. Giấy tờ nhà đất cũng do anh T giữ.

Anh Nguyễn Mạnh C yêu cầu được chia di sản theo di chúc của bà M nhưng anh T không đồng ý. Ngược lại, anh T có yêu cầu phản tố đề nghị Tòa án:

• Xác định di chúc của bà M chỉ có hiệu lực một phần;

• Công nhận ông L là người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc của bà M theo quy định tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015.

Phía anh C cho rằng ông L đã tham gia biên bản hòa giải ngày 02/8/2017 và “nhất trí với nội dung di chúc”, nên được xem là đã từ chối nhận di sản. Tuy nhiên, nội dung biên bản không thể hiện rõ việc từ chối nhận di sản thừa kế.

Quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm

Tại Bản án dân sự sơ thẩm số 23/2021/DS-ST ngày 19/8/2022, TAND thành phố NĐ đã:

• Chấp nhận một phần yêu cầu của anh C;

• Xác định di chúc của bà M có hiệu lực một phần;

• Chấp nhận yêu cầu phản tố của anh T, xác định ông L là người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc của bà M;

• Giao cho anh T quyền sử dụng 62,15m² đất (1/2 thửa đất) và sở hữu tài sản gắn liền với đất;

• Buộc anh T thanh toán cho anh C giá trị phần di sản của bà M tương ứng số tiền 283.779.000 đồng;

• Giao anh T tiếp tục quản lý phần di sản của ông L.

Kháng cáo và xét xử phúc thẩm

Không đồng ý với bản án sơ thẩm, ngày 26/8/2022, anh C kháng cáo với lý do biên bản hòa giải thể hiện ông L đã tự nguyện từ chối nhận di sản. Tuy nhiên, anh không cung cấp thêm chứng cứ mới cũng như lập luận đủ thuyết phục.

Tại Bản án phúc thẩm số 16/2023/DS-PT ngày 16/02/2023, TAND tỉnh NĐ đã:

• Không chấp nhận kháng cáo của anh C;

• Giữ nguyên toàn bộ bản án sơ thẩm. 

3. Bình luận nội dung vụ việc tranh chấp

3.1. Căn cứ xác định người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc

Tại thời điểm bà M lập di chúc và qua đời, ông L là:

• Người thừa kế thuộc hàng thừa kế thứ nhất;

• Đồng thời là người thừa kế duy nhất theo pháp luật.

Tuy nhiên, bà M lại lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho người cháu ruột mà không phân chia cho ông L.

Đáng chú ý, biên bản hòa giải chỉ ghi nhận ông L “nhất trí với di chúc” mà không thể hiện việc từ chối nhận di sản. Vì vậy, không có cơ sở xác định ông L đã từ bỏ quyền thừa kế.

Theo Điều 644 BLDS 2015, ông L được xác định là người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc, và có quyền hưởng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật. Do đó, di chúc của bà M chỉ có hiệu lực một phần.

3.2. Hệ quả pháp lý trong việc phân chia di sản

Phần di sản ông L được hưởng từ bà M trở thành tài sản của ông L. Sau khi ông L qua đời, phần này tiếp tục được chia theo pháp luật cho ba người con của ông.

Do hai người con đã tặng lại phần của mình cho anh T, nên:

• Anh T là người nhận toàn bộ phần di sản của ông L;

• Đồng thời được Tòa án giao nhận phần tài sản bằng hiện vật (đất và nhà);

• Có nghĩa vụ thanh toán giá trị chênh lệch cho người thừa kế theo di chúc.

3.3. Phán quyết của Tòa án

Cả hai cấp xét xử đều:

• Xác định đúng tư cách người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc;

• Áp dụng đúng Điều 644 BLDS 2015;

Có thể thấy, Tòa án đã nhận diện đúng chủ thể người thừa kế không phụ nội dung di chúc và từ đó xác định chính xác phần di sản bắt buộc. Việc phân chia di sản theo hướng kết hợp giữa hiện vật và thanh toán giá trị chênh lệch là phù hợp với thực tiễn xét xử và đảm bảo cân bằng quyền lợi giữa các bên.

👉 Tham khảo thêm: Luật sư giải quyết tranh chấp uy tín

4. Tổng kết

Thứ nhất, việc xác định người thừa kế phụ thuộc nội dung di chúc trong vụ án xuất phát từ yêu cầu phản tố của bị đơn. Tuy nhiên, trên thực tế, ngay cả khi đương sự không yêu cầu, Tòa án vẫn phải chủ động áp dụng quy định này. Việc bỏ sót có thể dẫn đến xâm phạm quyền lợi hợp pháp của người thừa kế.

Thứ hai, vẫn còn tồn tại sai sót trong việc áp dụng trình tự phân chia di sản khi có người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc, cụ thể:

• Không xác định đầy đủ người thuộc diện thừa kế bắt buộc;

• Xác định sai phần di sản được hưởng;

• Dẫn đến phân chia di sản không chính xác.

Do đó, yêu cầu đặt ra đối với cơ quan xét xử là phải xác định đầy đủ, chính xác người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc ngay từ đầu và tuân thủ đúng trình tự phân chia di sản theo quy định của pháp luật dân sự.

Nếu Quý khách hàng đang gặp vướng mắc liên quan đến thừa kế, di chúc, tranh chấp đất đai hoặc di sản thờ cúng, đừng ngần ngại liên hệ với chúng tôi để được hỗ trợ kịp thời. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của chúng tôi luôn sẵn sàng tư vấn, đưa ra giải pháp pháp lý tối ưu và đồng hành cùng Quý khách trong suốt quá trình giải quyết vụ việc. Liên hệ ngay qua hotline, email hoặc đến trực tiếp văn phòng để được tư vấn chi tiết và bảo mật tuyệt đối. Các yêu cầu giải đáp thắc mắc hãy liên hệ trực tiếp với Văn phòng của chúng tôi theo địa chỉ phía trên hoặc liên hệ qua Hotline: 0978845617, Email: info@luatsuhcm.com.