Việc xác định một người mất năng lực hành vi dân sự phải căn cứ vào điều kiện luật định và quyết định của Tòa án, không chỉ dựa trên tình trạng sức khỏe hoặc nhận định của người thân.
Theo khoản 1, Điều 22, BLDS 2015 “Khi một người do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án ra quyết định tuyên bố người này là người mất năng lực hành vi dân sự trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần.”
Có thể thấy, một người chỉ được xác định là mất năng lực hành vi dân sự khi có quyết định của Tòa án theo đúng trình tự pháp luật. Đây là căn cứ quan trọng để xác định việc giám hộ, đại diện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ trong quá trình giải quyết thừa kế.
👉 Tham khảo thêm: Tư vấn thủ tục tuyên bố người mất năng lực hành vi dân sự
Một trong những vấn đề thường gặp khi giải quyết thừa kế là liệu người mất năng lực hành vi dân sự có được hưởng di sản hay không. Để làm rõ vấn đề này, cần xem xét các quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015 (BLDS 2015) về việc xác định tình trạng mất năng lực hành vi dân sự và quyền thừa kế của cá nhân.
Theo Điều 609 của BLDS 2015 thì “Cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; để lại tài sản của mình cho người thừa kế theo pháp luật; hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật. Người thừa kế không là cá nhân có quyền hưởng di sản theo di chúc.”
Đồng thời, mọi cá nhân đều bình đẳng về quyền để lại tài sản của mình cho người khác và quyền hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật. (theo điều 610, BLDS 2015)
Các quy định này không loại trừ người mất năng lực hành vi dân sự khỏi quyền thừa kế. Do đó, người bị mất NLHVDS hoàn toàn có quyền hưởng di sản thừa kế theo quy định của pháp luật.
Khi người mất năng lực hành vi dân sự được hưởng di sản, việc xác định người giám hộ có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của họ trong quá trình nhận, quản lý và giải quyết tranh chấp thừa kế.
Theo Điều 53 Bộ luật Dân sự năm 2015 (BLDS 2015), người mất năng lực hành vi dân sự được xác định người giám hộ đương nhiên theo thứ tự luật định. Cụ thể:
Trường hợp vợ là người mất năng lực hành vi dân sự thì chồng là người giám hộ; nếu chồng là người mất năng lực hành vi dân sự thì vợ là người giám hộ.
Trường hợp cha và mẹ đều mất năng lực hành vi dân sự hoặc một người mất năng lực hành vi dân sự, còn người kia không có đủ điều kiện làm người giám hộ thì người con cả là người giám hộ; nếu người con cả không có đủ điều kiện làm người giám hộ thì người con tiếp theo có đủ điều kiện làm người giám hộ là người giám hộ.
Trường hợp người thành niên mất năng lực hành vi dân sự chưa có vợ, chồng, con hoặc có mà vợ, chồng, con đều không có đủ điều kiện làm người giám hộ thì cha, mẹ là người giám hộ.
Song, người giám hộ không được tự ý sử dụng hoặc định đoạt tài sản thừa kế vì lợi ích riêng. Việc quản lý tài sản phải tuân thủ Điều 59 BLDS 2015, bảo đảm lợi ích của người được giám hộ. Nếu có tranh chấp về người giám hộ hoặc quyền đại diện, các bên cần yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết; không phải cứ là người thân thì đương nhiên có quyền đại diện.
👉 Tham khảo thêm: Dịch vụ tư vấn cử người giám hộ trong thừa kế
Trong quá trình giải quyết thừa kế, tranh chấp giám hộ thường phát sinh khi người mất năng lực hành vi dân sự được hưởng di sản nhưng những người thân không thống nhất về người đại diện hoặc quyền quản lý tài sản. Một số trường hợp phổ biến gồm:
Thứ nhất, tranh chấp về người có quyền làm giám hộ.
Trường hợp người mất năng lực hành vi dân sự có nhiều người thân nhưng không thống nhất được ai là người giám hộ để đại diện nhận và quản lý di sản. Khi đó, việc xác định người giám hộ phải căn cứ vào thứ tự giám hộ đương nhiên tại Điều 53 BLDS 2015. Nếu có tranh chấp về việc cử hoặc chỉ định người giám hộ, Tòa án có thể chỉ định người giám hộ theo khoản 1 Điều 54 BLDS 2015.
Thứ hai, tranh chấp do xung đột lợi ích giữa người giám hộ và người được giám hộ.
Trường hợp người giám hộ đồng thời là người thừa kế của người để lại di sản có thể phát sinh mâu thuẫn về quyền lợi. Ví dụ, một người con vừa là người giám hộ của người con khác bị mất năng lực hành vi dân sự, vừa có quyền hưởng di sản. Khi phân chia tài sản, người này có thể ưu tiên lợi ích của bản thân mà không bảo đảm quyền thừa kế của người được giám hộ. Trường hợp có xung đột lợi ích trong việc đại diện, cần xác định người đại diện phù hợp để bảo vệ quyền lợi của người được giám hộ.
Thứ ba, tranh chấp về quản lý và định đoạt tài sản thừa kế.
Người giám hộ tự ý sử dụng, chuyển nhượng hoặc định đoạt phần di sản thuộc quyền sở hữu của người được giám hộ vì lợi ích cá nhân. Theo Điều 59 BLDS 2015, việc quản lý tài sản phải nhằm bảo đảm lợi ích của người được giám hộ và tuân thủ các điều kiện luật định. Nếu vi phạm, người giám hộ có thể phải chịu trách nhiệm theo quy định pháp luật.
Thứ tư, tranh chấp do người giám hộ không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo vệ quyền thừa kế.
Người giám hộ có thể cố tình trì hoãn việc nhận di sản, không thực hiện thủ tục phân chia thừa kế hoặc che giấu thông tin về tài sản mà người được giám hộ có quyền hưởng. Đây là hành vi có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người mất năng lực hành vi dân sự. Theo Điều 57 và Điều 60 BLDS 2015, người giám hộ phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đại diện, bảo vệ quyền lợi của người được giám hộ và có thể bị thay đổi nếu vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ giám hộ.
Thứ năm, tranh chấp khi không có người đủ điều kiện làm giám hộ.
Trường hợp người mất năng lực hành vi dân sự không có vợ, chồng, con hoặc cha mẹ đủ điều kiện làm người giám hộ, hoặc những người thuộc diện giám hộ đương nhiên không thống nhất được việc giám hộ, có thể phát sinh tranh chấp và làm ảnh hưởng đến quá trình giải quyết thừa kế. Theo Điều 54 BLDS 2015, việc cử hoặc chỉ định người giám hộ phải được thực hiện theo đúng thẩm quyền và trình tự pháp luật.
Tóm lại, tranh chấp giám hộ trong thừa kế chủ yếu xoay quanh việc xác định người giám hộ hợp pháp, xung đột lợi ích trong hoạt động đại diện và quản lý tài sản thừa kế. Khi giải quyết các tranh chấp này, cần bảo đảm quyền hưởng di sản, quyền lợi về tài sản và lợi ích hợp pháp của người mất năng lực hành vi dân sự.
Khi phát sinh tranh chấp giám hộ, thừa kế liên quan đến người mất năng lực hành vi dân sự, cần xác định rõ người giám hộ hợp pháp, quyền hưởng di sản và trách nhiệm bảo vệ tài sản của người được giám hộ. Việc giải quyết được thực hiện theo các căn cứ pháp luật sau:
Thứ nhất, xác định người giám hộ và quyền đại diện.
Theo Điều 53 và Điều 54 Bộ luật Dân sự năm 2015 (BLDS), người giám hộ được xác định theo thứ tự luật định hoặc được cử, chỉ định khi cần thiết. Theo khoản 2 Điều 136 BLDS, người giám hộ là người đại diện theo pháp luật của người được giám hộ, có trách nhiệm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ trong quá trình giải quyết thừa kế.
Thứ hai, bảo vệ quyền hưởng di sản và quản lý tài sản.
Điều 609 và Điều 610 BLDS 2015 đều khẳng định cá nhân có quyền hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật và bình đẳng về quyền thừa kế. Theo Điều 59 BLDS, người giám hộ phải quản lý tài sản vì lợi ích của người được giám hộ, không được tự ý chiếm giữ, sử dụng hoặc định đoạt tài sản trái quy định pháp luật.
Thứ ba, yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết khi không thể thỏa thuận.
Theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự, tranh chấp về thừa kế tài sản thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. Đối với tranh chấp giám hộ hoặc yêu cầu liên quan đến việc tuyên bố, chấm dứt tình trạng mất năng lực hành vi dân sự, cần xác định đúng loại việc dân sự và căn cứ thẩm quyền tương ứng. Thẩm quyền cụ thể của Tòa án còn phụ thuộc vào tính chất vụ việc, nơi cư trú của các bên và quy định tố tụng hiện hành.
Tóm lại, việc giải quyết tranh chấp phải đồng thời làm rõ tư cách giám hộ, quyền hưởng di sản và trách nhiệm quản lý tài sản. Áp dụng đúng các quy định nêu trên là cơ sở để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người mất năng lực hành vi dân sự.
Để giải quyết tranh chấp giám hộ, thừa kế liên quan đến người mất năng lực hành vi dân sự, cần xác định đúng cơ quan có thẩm quyền, chuẩn bị đầy đủ hồ sơ và thực hiện thủ tục theo quy định pháp luật.
Người khởi kiện cần chuẩn bị đơn khởi kiện cùng các tài liệu, chứng cứ liên quan. Tùy nội dung tranh chấp, hồ sơ có thể bao gồm:
Giấy tờ tùy thân và tài liệu chứng minh quan hệ giữa người khởi kiện với người để lại di sản, người được giám hộ;
Quyết định của Tòa án tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự;
Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy tờ sở hữu tài sản hoặc tài liệu chứng minh di sản;
Di chúc (nếu có), giấy chứng tử và giấy tờ chứng minh hàng thừa kế;
Tài liệu về việc xác lập giám hộ, quản lý tài sản và các chứng cứ liên quan đến tranh chấp.
Về trình tự giải quyết
Người có quyền lợi bị xâm phạm hoặc người đại diện hợp pháp có thể nộp đơn tại Tòa án có thẩm quyền, kèm theo tài liệu, chứng cứ chứng minh yêu cầu. Sau khi xem xét điều kiện thụ lý, Tòa án tiến hành các thủ tục tố tụng, thu thập và đánh giá chứng cứ, tổ chức hòa giải khi pháp luật quy định và giải quyết vụ việc theo trình tự tương ứng.
Trường hợp người giám hộ có quyền lợi đối lập với người được giám hộ, cần xem xét việc xác lập đại diện phù hợp để bảo đảm quyền lợi của người mất năng lực hành vi dân sự.
Tóm lại, chuẩn bị hồ sơ đầy đủ, xác định đúng loại tranh chấp và Tòa án có thẩm quyền là những bước quan trọng giúp quá trình giải quyết được thực hiện đúng pháp luật, đồng thời bảo vệ quyền thừa kế và tài sản của người mất năng lực hành vi dân sự.
👉 Tham khảo thêm: Tư vấn khai nhận thừa kế cho người bị tâm thần
📞 Kênh tư vấn trực tuyến
💬 Hotline: 090.916.0684 (Tư vấn pháp luật nhanh)
📱 Zalo hỗ trợ: 097.884.5617 (Luật sư trực tuyến)
☎️ Điện thoại bàn: (028) 3899 1104
🕒 Thời gian làm việc
📅 Thứ 2 – Thứ 6: 08:00 – 21:00
❌ Thứ 7, Chủ nhật và Ngày lễ: Nghỉ
✉️ Kết nối số
📩 Email: info@luatsuhcm.com
🌐 Website: luatsuhcm.com
🛡️ CAM KẾT: Mọi thông tin trao đổi giữa khách hàng và Luật sư đều được bảo mật tuyệt đối theo quy định của pháp luật và quy tắc đạo đức nghề nghiệp.
Chúng tôi trên mạng xã hội