Khi phát sinh tranh chấp thừa kế có yếu tố nước ngoài, việc xác định Tòa án có thẩm quyền giải quyết là vấn đề cần được quan tâm. Tùy thuộc vào nơi cư trú của các bên, vị trí của di sản và các yếu tố liên quan, thẩm quyền giải quyết có thể được xác định theo những quy định khác nhau. Vậy Tòa án Việt Nam có thẩm quyền giải quyết trong những trường hợp nào và cần căn cứ vào đâu để xác định Tòa án cụ thể có thẩm quyền?
Theo khoản 2 Điều 663 Bộ luật Dân sự 2015, quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài là quan hệ thuộc một trong các trường hợp:
(i) Có ít nhất một bên tham gia là cá nhân, pháp nhân nước ngoài;
(ii) Các bên tham gia đều là công dân Việt Nam, pháp nhân Việt Nam nhưng việc xác lập, thay đổi, thực hiện hoặc chấm dứt quan hệ xảy ra tại nước ngoài;
(iii) Các bên tham gia đều là công dân Việt Nam, pháp nhân Việt Nam nhưng đối tượng của quan hệ dân sự ở nước ngoài.
Đối với quan hệ thừa kế, yếu tố nước ngoài có thể phát sinh khi người để lại di sản hoặc người thừa kế là người nước ngoài, việc thừa kế có liên quan đến sự kiện xảy ra ở nước ngoài hoặc di sản nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam. Khi phát sinh tranh chấp, việc xác định thẩm quyền giải quyết của Tòa án cần căn cứ vào các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 về vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài.
Để xác định đúng Tòa án có thẩm quyền, cần làm rõ ba vấn đề sau:
Thẩm quyền xét xử quốc tế: Xác định Tòa án Việt Nam có thẩm quyền giải quyết tranh chấp hay không, căn cứ vào các Điều 469, 470 và 472 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
Thẩm quyền theo cấp và theo lãnh thổ: Sau khi xác định Tòa án Việt Nam có thẩm quyền, cần xác định Tòa án cụ thể có thẩm quyền giải quyết theo các quy định tương ứng của Bộ luật Tố tụng dân sự và pháp luật về tổ chức Tòa án nhân dân hiện hành.
Pháp luật áp dụng để giải quyết tranh chấp: Xác định pháp luật của quốc gia nào được áp dụng đối với quan hệ thừa kế theo Điều 680 và Điều 681 Bộ luật Dân sự 2015.
Cần phân biệt giữa thẩm quyền giải quyết của Tòa án và pháp luật áp dụng để giải quyết nội dung tranh chấp. Việc Tòa án Việt Nam có thẩm quyền không đồng nghĩa toàn bộ quan hệ thừa kế đều được giải quyết theo pháp luật Việt Nam. Theo khoản 1 Điều 680 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế được xác định theo pháp luật của nước mà người để lại di sản có quốc tịch ngay trước khi chết. Riêng việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản được xác định theo pháp luật của nước nơi có bất động sản, theo khoản 2 Điều 680 Bộ luật này.
👉 Tham khảo thêm: Dịch vụ luật sư giải quyết tranh chấp thừa kế có yếu tố nước ngoài
Trường hợp Tòa án Việt Nam có thẩm quyền giải quyết vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài, ví dụ bị đơn là cá nhân cư trú, sinh sống lâu dài ở Việt Nam hoặc bị đơn là cơ quan, tổ chức có trụ sở tại Việt Nam, hoặc bị đơn có tài sản ở Việt Nam. Trong thừa kế, điều này thường xảy ra khi người bị kiện là người thừa kế đang ở Việt Nam hoặc khi di sản còn nằm ở Việt Nam. Các bên cũng có thể thỏa thuận chọn Tòa án Việt Nam, nhưng thỏa thuận này chỉ có ý nghĩa với những vụ việc không thuộc thẩm quyền riêng biệt của Tòa án nước nào khác.
Tòa án Việt Nam có thể giải quyết vụ việc khi người bị kiện hoặc tài sản đang tranh chấp ở Việt Nam.
Ví dụ, ông A là công dân Việt Nam, chết ở Mỹ, để lại một khoản tiền gửi tiết kiệm tại ngân hàng ở Việt Nam. Ông có hai người con: anh B sống ở Thành phố Hồ Chí Minh và chị C định cư ở Mỹ. Chị C cho rằng anh B đã tự rút và giữ toàn bộ khoản tiền, nên muốn khởi kiện đòi chia phần của mình. Vì anh B (bị đơn) đang sinh sống lâu dài ở Việt Nam và khoản tiền cũng nằm ở Việt Nam, chị C hoàn toàn có thể nộp đơn tại Tòa án Việt Nam, dù chị đang ở nước ngoài.
Theo khoản 1 Điều 470 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, vụ án dân sự có liên quan đến quyền đối với tài sản là bất động sản có trên lãnh thổ Việt Nam thuộc thẩm quyền riêng biệt của Tòa án Việt Nam. Hệ quả quan trọng là tranh chấp thừa kế nhà đất tại Việt Nam chỉ Tòa án Việt Nam có thẩm quyền giải quyết, dù người chết, người thừa kế và các đương sự đều đang ở nước ngoài, và Tòa án nước ngoài không thể thay thế.
Nếu di sản là nhà đất tại Việt Nam thì chỉ Tòa án Việt Nam được giải quyết tranh chấp, kể cả khi người chết và tất cả những người thừa kế đều đang ở nước ngoài (khoản 1 Điều 470 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015).
Ví dụ, ông A là người Việt Nam, chết ở Úc, để lại một căn nhà ở Đà Nẵng. Các con của ông đều định cư ở Úc và không đồng ý với nhau về việc chia căn nhà. Dù cả gia đình đang ở Úc, họ vẫn phải kiện tại Tòa án Việt Nam, và bản án của Tòa án Úc về căn nhà này sẽ không thay thế được. Còn nếu di sản là động sản như tiền gửi, cổ phần hoặc tài sản ở nước ngoài thì quy tắc trên không áp dụng. Khi đó thẩm quyền được xét theo Điều 469 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, và vụ việc có thể thuộc Tòa án nước ngoài nếu có quy định hoặc thỏa thuận phù hợp. Ví dụ, nếu khoản tiền gửi ở Úc của ông A gây tranh chấp, các con có thể kiện tại Tòa án Úc.
👉 Tham khảo thêm: Luật sư tư vấn giải quyết tranh chấp đất đai
Khoản 1 Điều 472 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 liệt kê các trường hợp Tòa án Việt Nam không có thẩm quyền thụ lý vụ việc có yếu tố nước ngoài, gồm:
Các đương sự đã thỏa thuận chọn Trọng tài hoặc Tòa án nước ngoài giải quyết theo quy định của pháp luật áp dụng đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài.
Vụ việc không thuộc thẩm quyền riêng biệt của Tòa án Việt Nam nhưng thuộc thẩm quyền riêng biệt của Tòa án nước ngoài có liên quan.
Vụ việc không thuộc thẩm quyền riêng biệt của Tòa án Việt Nam và đã được Trọng tài hoặc Tòa án nước ngoài thụ lý giải quyết.
Trong thừa kế, cần lưu ý là thỏa thuận chọn Tòa án nước ngoài không loại bỏ được thẩm quyền riêng biệt của Tòa án Việt Nam đối với bất động sản tại Việt Nam. Do đó, nếu cùng một khối di sản có cả bất động sản ở Việt Nam và tài sản ở nước ngoài, có thể phát sinh đồng thời các vụ việc ở nhiều nước, nên người khởi kiện cần tách rõ từng nhóm tài sản trước khi nộp đơn.
Từ ngày 01/7/2025, hệ thống Tòa án chỉ còn ba cấp: Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân khu vực.
Để xác định cấp nào giải quyết, trước hết cần xác định loại tranh chấp.
Toà án nhân dân khu vực xét xử sơ thẩm các tranh chấp thừa kế được quy định tại khoản 5 Điều 26, Điều 35 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (sửa đổi, bổ sung) và điểm b khoản 1 Điều 5 Nghị quyết 01/2025/NQ-HĐTP.
Tòa án nhân dân cấp tỉnh không xét xử sơ thẩm vụ thừa kế mà thực hiện xét lại sau khi Tòa án nhân dân khu vực đã xét xử. Cụ thể, cấp tỉnh giải quyết theo thủ tục phúc thẩm khi bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực bị kháng cáo, kháng nghị theo Điều 37 Bộ luật Tố tụng dân sự sửa đổi bởi Luật số 85/2025/QH15.
Ví dụ, các anh chị em của một người chết ở nước ngoài tranh chấp căn nhà để lại ở Đà Nẵng thì nộp đơn kiện tại Tòa án nhân dân khu vực nơi có căn nhà, chứ không nộp thẳng lên Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Nếu bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu vực bị kháng cáo, kháng nghị thì Tòa án nhân dân cấp tỉnh sẽ xét xử phúc thẩm vụ việc đó.
Sau khi xác định vụ việc thuộc Tòa án nhân dân khu vực thì bước tiếp theo là xác định Tòa án nhân dân khu vực nào, tức nộp đơn ở đâu. Việc này phụ thuộc vào đối tượng tranh chấp là bất động sản hay không phải bất động sản.
Trường hợp 1: Di sản là bất động sản.
Theo điểm c khoản 1 Điều 39 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, nếu đối tượng tranh chấp là bất động sản thì chỉ Tòa án nơi có bất động sản có thẩm quyền, không phụ thuộc người chết hay người thừa kế ở đâu.
Ví dụ, bà K là công dân Việt Nam, chết ở Canada, để lại một mảnh đất tại một phường ở thành phố Huế. Hai người con, một người sống ở Toronto, một người ở Hà Nội, không thống nhất được việc chia đất. Họ phải kiện tại Tòa án nhân dân khu vực có địa bàn gồm phường nơi có mảnh đất, không thể kiện ở Hà Nội hay tại Tòa án Canada, vì bất động sản ở Việt Nam thuộc thẩm quyền riêng biệt của Tòa án Việt Nam (Điều 470 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015).
Trường hợp 2: Di sản là động sản (tiền gửi, cổ phần, xe...)
Lúc này không xét nơi có tài sản mà áp dụng nguyên tắc chung theo nơi bị đơn cư trú, làm việc hoặc có trụ sở (điểm a khoản 1 Điều 39 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015). Có hai tình huống thường gặp.
Một là bị đơn ở Việt Nam: ông B chết ở Canada để lại khoản tiền gửi tại ngân hàng ở Việt Nam, người con trai đã rút và giữ toàn bộ số tiền, hiện cư trú ở Thành phố Hồ Chí Minh. Người con gái ở Canada muốn đòi phần của mình thì nộp đơn tại Tòa án nhân dân khu vực nơi người con trai cư trú.
Hai là bị đơn ở nước ngoài hoặc không rõ nơi ở: nếu bị đơn đã ra nước ngoài, trước hết phải xét Tòa án Việt Nam có thẩm quyền hay không theo Điều 469 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, ví dụ khi bị đơn có tài sản ở Việt Nam. Khi không biết nơi cư trú, làm việc của bị đơn, nguyên đơn có thể yêu cầu Tòa án nơi bị đơn cư trú cuối cùng hoặc nơi bị đơn có tài sản giải quyết (Điều 40 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015).
Lưu ý về địa bàn mới. Từ ngày 01/7/2025, việc sáp nhập đơn vị hành chính đã làm thay đổi địa bàn của nhiều Tòa án nhân dân khu vực. Trước khi nộp đơn, cần kiểm tra Tòa án nhân dân khu vực hiện nay có địa bàn gồm xã, phường nơi có bất động sản hoặc nơi bị đơn cư trú.
Việc xác định đúng thẩm quyền giải quyết tranh chấp thừa kế có yếu tố nước ngoài cần dựa trên nhiều yếu tố, trong đó có nơi cư trú của các bên, vị trí và loại tài sản thừa kế. Người khởi kiện cần phân biệt thẩm quyền của Tòa án Việt Nam với thẩm quyền theo cấp, theo lãnh thổ, đồng thời lưu ý các trường hợp thuộc thẩm quyền riêng biệt của Tòa án Việt Nam, đặc biệt là tranh chấp liên quan đến bất động sản tại Việt Nam. Xác định đúng Tòa án có thẩm quyền ngay từ đầu sẽ giúp người thừa kế lựa chọn nơi nộp đơn phù hợp và hạn chế việc hồ sơ bị trả lại hoặc chuyển đến Tòa án khác.
Chuyên đề trên đây là chia sẻ của chúng tôi về vấn đề Thẩm quyền Tòa án giải quyết thừa kế có yếu tố nước ngoài nhằm hỗ trợ người đọc có thêm kiến thức về pháp luật, không nhằm mục đích thương mại. Các thông tin trong chuyên đề cập nhật pháp lý Thẩm quyền Toà án giải quyết có yếu tố nước ngoài chỉ là quan điểm cá nhân người viết, người đọc chỉ tham khảo. Chúng tôi đề nghị Quý Khách hàng nên tham khảo ý kiến chuyên môn từ Luật sư của chúng tôi đối với các vấn đề cụ thể. Các yêu cầu giải đáp thắc mắc hãy liên hệ trực tiếp với Văn phòng của chúng tôi theo địa chỉ phía trên hoặc liên hệ qua Hotline: 0978845617, Email: info@luatsuhcm.com.
Chúng tôi trên mạng xã hội