Căn cứ theo Điều 611 Bộ Luật Dân sự năm 2015 (BLDS 2015), thời điểm mở thừa kế được xác định là thời điểm người có tài sản chết. Việc xác định thời điểm này có ý nghĩa quyết định đối với tư cách người thừa kế. Về điều kiện hưởng thừa kế của cá nhân, Điều 613 BLDS 2015 quy định cá nhân hưởng thừa kế phải là người còn sống vào thời điểm mở thừa kế hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết. Quy định này thể hiện nguyên tắc ưu ái và bảo lưu quyền thừa kế đối với thai nhi, với điều kiện tiên quyết mang tính bắt buộc là thai nhi đó phải “đã thành thai” trước thời điểm người để lại di sản qua đời.
Về hình thức phân chia di sản, pháp luật dân sự phân định rõ hai trường hợp thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật. Trong trường hợp người bố để lại di chúc hợp pháp theo Điều 624 BLDS 2015 và chỉ định rõ đứa trẻ được hưởng phần tài sản nhất định, di sản sẽ được chia theo đúng ý nguyện đó. Trường hợp di chúc không cho trẻ hưởng di sản nhưng đứa trẻ thuộc đối tượng chưa thành niên (dưới 18 tuổi), trẻ vẫn được hưởng suất thừa kế bắt buộc bằng ít nhất 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật căn cứ theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015. Ngược lại, nếu không có di chúc hoặc di chúc vô hiệu, di sản sẽ được chia theo pháp luật theo Điều 651 BLDS 2015, trong đó con đẻ thuộc hàng thừa kế thứ nhất và được hưởng phần di sản ngang bằng với các đồng thừa kế khác, với điều kiện phải đáp ứng được điều kiện thừa kế tại Điều 613.
👉 Tham khảo thêm: Tư vấn trình tự, thủ tục thực hiện quyền thừa kế
Khi người chồng qua đời, quan hệ hôn nhân chấm dứt kể từ thời điểm người chồng chết theo quy định tại Điều 65 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 (LHNGĐ 2014). Đứa trẻ sinh ra bằng phương pháp thụ tinh trong ống nghiệm hay sử dụng tinh trùng/phôi đông lạnh được xác định là sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo khoản 21 Điều 3 LHNGĐ 2014. Để xác định quan hệ cha con và tư cách thừa kế của trẻ, pháp luật phải cân nhắc sự tương quan giữa Điều 88, Điều 93 LHNGĐ 2014 và Điều 613 Bộ luật Dân sự 2015.
Đối với trường hợp con sinh ra trong thời hạn 300 ngày kể từ thời điểm người chồng chết, theo khoản 1 Điều 88 LHNGĐ 2014 mặc nhiên đứa trẻ là con chung của vợ chồng do người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân. Tuy nhiên, suy đoán về quan hệ hôn nhân này không đồng nghĩa với việc đứa trẻ mặc nhiên được hưởng di sản thừa kế của người bố. Để đủ điều kiện hưởng thừa kế theo pháp luật, người mẹ phải chứng minh được đứa trẻ đã thành thai trước thời điểm người bố qua đời. Nếu việc cấy phôi diễn ra sau khi người bố chết, dù đứa trẻ sinh ra trong thời hạn 300 ngày thì về mặt pháp lý dân sự, thời điểm thành thai vẫn phát sinh sau thời điểm mở thừa kế, do đó không đáp ứng điều kiện tại Điều 613 Bộ luật Dân sự 2015 để nhận di sản.
Đối với trường hợp con sinh ra sau thời hạn 300 ngày kể từ thời điểm người chồng chết, đứa trẻ không còn thuộc phạm vi áp dụng suy đoán mặc nhiên là con chung theo Điều 88. Người mẹ buộc phải thực hiện thủ tục nhận cha cho con thông qua cơ quan hộ tịch hoặc yêu cầu Tòa án giải quyết theo các Điều 89, 90 và 101 LHNGĐ 2014, dựa trên chứng cứ y khoa như kết quả giám định ADN. Mặc dù quan hệ cha con sinh học có thể được công nhận, nhưng do quá trình thụ tinh hay cấy phôi diễn ra hoàn toàn sau khi người bố đã qua đời, đứa trẻ không thể đáp ứng điều kiện “đã thành thai trước khi người để lại di sản chết”. Vì vậy, về nguyên tắc pháp lý hiện hành, đứa trẻ trong trường hợp này không được hưởng thừa kế theo pháp luật từ di sản của người bố.
Tuy nhiên, cũng cần lưu ý trong những trường hợp trên việc xác định quyền lợi của đứa trẻ còn phụ thuộc vào ý nguyện của người bố hoặc sự tự nguyện từ phía gia đình. Trường hợp người bố trước khi mất đã lập di chúc hợp pháp thể hiện rõ mong muốn để lại tài sản cho con được sinh ra từ tinh trùng hoặc phôi lưu trữ, hoặc các đồng thừa kế khác tự nguyện thừa nhận quan hệ cha - con và đồng ý chia di sản, thì quyền lợi của đứa trẻ vẫn nên được xem xét dựa trên nguyên tắc tôn trọng sự tự do cam kết, thỏa thuận trong giao dịch dân sự theo Điều 3 BLDS 2015.
Để chủ động bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đứa trẻ và hạn chế các tranh chấp phát sinh từ phía các đồng thừa kế khác, người mẹ cần thực hiện quy trình pháp lý một cách bài bản. Trước hết, người mẹ phải thu thập toàn bộ tài liệu y khoa và chứng cứ chứng minh nguồn gốc sinh học của con, bao gồm hợp đồng gửi hoặc lưu giữ tinh trùng, phôi đông lạnh tại cơ sở y tế hợp pháp, văn bản thể hiện sự đồng ý của người chồng khi còn sống và hồ sơ thực hiện kỹ thuật thụ tinh trong ống nghiệm có mốc thời gian cấy phôi cụ thể.
Sau khi có đầy đủ hồ sơ y tế, người mẹ tiến hành các bước xác lập quan hệ cha con về mặt pháp lý thông qua thủ tục đăng ký khai sinh kết hợp nhận cha cho con tại Ủy ban nhân dân hoặc yêu cầu Tòa án nhân dân xác định cha cho con theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự. Song song với đó, người mẹ cần chủ động thu thập các tài liệu liên quan đến khối di sản thừa kế của người bố, kiểm tra sự tồn tại của di chúc và đặc biệt lưu ý về thời hiệu yêu cầu chia di sản thừa kế quy định tại Điều 623 BLDS 2015. Trường hợp phát sinh tranh chấp hoặc các đồng thừa kế khác không tự nguyện công nhận, người mẹ có thể khởi kiện ra Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu bảo vệ quyền lợi cho con.
Khó khăn trong việc xác định thời điểm thành thai: Điều 613 BLDS 2015 yêu cầu người được sinh ra sau thời điểm mở thừa kế phải thành thai trước khi người để lại di sản chết. Tuy nhiên, đối với kỹ thuật thụ tinh trong ống nghiệm, pháp luật chưa quy định cụ thể cách xác định thời điểm thành thai trong mối quan hệ với các giai đoạn tạo phôi, lưu trữ phôi và chuyển phôi. Vì vậy, cần thận trọng khi đánh giá chứng cứ y tế và xác định điều kiện hưởng thừa kế của trẻ.
Khoảng trống giữa pháp luật về hỗ trợ sinh sản và pháp luật thừa kế: Nghị định 207/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/10/2025, đã quy định về việc xử lý tinh trùng, phôi khi người gửi qua đời, trong đó có những trường hợp cho phép tiếp tục sử dụng để sinh con. Tuy nhiên, việc được phép thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản không đồng nghĩa với việc đứa trẻ đương nhiên đủ điều kiện hưởng di sản theo Điều 613 BLDS 2015. Do đó, cần tiếp tục làm rõ cơ chế bảo vệ quyền thừa kế của trẻ được sinh ra sau khi người cha qua đời, bảo đảm hài hòa giữa quyền lợi của trẻ, ý chí của người đã mất và quyền lợi của những người thừa kế khác.
Tác giả: Quyên Phạm Bảo
Chúng tôi trên mạng xã hội