Doanh nghiệp tư nhân là loại hình doanh nghiệp do một cá nhân làm chủ và người này chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với mọi hoạt động của doanh nghiệp. Theo Điều 188 Luật Doanh nghiệp 2020:
1. Doanh nghiệp tư nhân là doanh nghiệp do một cá nhân làm chủ và tự chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình về mọi hoạt động của doanh nghiệp.
Do không có sự tách bạch tuyệt đối giữa tài sản đưa vào kinh doanh và tài sản dân sự của cá nhân, chủ DNTN là đại diện theo pháp luật duy nhất, là nguyên đơn, bị đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trước Trọng tài hoặc Tòa án trong các tranh chấp liên quan đến doanh nghiệp (Khoản 3 Điều 190 Luật Doanh nghiệp 2020). Khác với công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần, doanh nghiệp tư nhân không có tư cách pháp nhân và không có cơ chế tách biệt hoàn toàn trách nhiệm tài sản của doanh nghiệp với trách nhiệm tài sản của chủ sở hữu. Do đó, khi chủ doanh nghiệp qua đời, việc xử lý doanh nghiệp không chỉ liên quan đến tài sản dùng trong kinh doanh mà còn phải xem xét các quyền, nghĩa vụ tài sản do người đã mất để lại.
Chủ doanh nghiệp tư nhân chết không đồng nghĩa doanh nghiệp đương nhiên bị giải thể. Pháp luật cho phép người thừa kế tiếp nhận vị trí chủ doanh nghiệp theo thỏa thuận hoặc lựa chọn phương án chuyển đổi thành công ty, giải thể theo trường hợp luật định.
Cụ thể, khoản 2 Điều 193 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định hai trường hợp:
2. Trường hợp chủ doanh nghiệp tư nhân chết thì người thừa kế hoặc một trong những người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật là chủ doanh nghiệp tư nhân theo thỏa thuận giữa những người thừa kế. Trường hợp những người thừa kế không thỏa thuận được thì đăng ký chuyển đổi thành công ty hoặc giải thể doanh nghiệp tư nhân đó.
Ngoài ra, trường hợp chủ doanh nghiệp chết mà không có người thừa kế, người thừa kế từ chối nhận di sản hoặc bị truất quyền thừa kế thì tài sản của người chết được xử lý theo pháp luật dân sự theo khoản 3 Điều 193 Luật Doanh nghiệp 2020.
Như vậy, cần phân biệt việc thừa kế tài sản với việc tiếp tục duy trì doanh nghiệp. Người thừa kế phải xác định quyền thừa kế hợp pháp và thực hiện thủ tục đăng ký doanh nghiệp tương ứng; không mặc nhiên trở thành chủ doanh nghiệp chỉ vì có quan hệ gia đình với người đã mất.
👉 Tham khảo thêm: Tư vấn pháp luật doanh nghiệp tại Tp. Hồ Chí Minh
Theo khoản 2 Điều 193 Luật Doanh nghiệp 2020, người thừa kế hoặc một trong những người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật có thể trở thành chủ doanh nghiệp tư nhân trên cơ sở thỏa thuận giữa những người thừa kế. Như vậy, nếu có nhiều người cùng được hưởng di sản, việc xác định người tiếp tục làm chủ doanh nghiệp cần được thống nhất, thay vì mặc nhiên để một người trở thành chủ doanh nghiệp chỉ vì người đó là vợ, chồng hoặc con của người đã mất.
Để thực hiện phương án này, người thừa kế cần hoàn tất việc xác lập quyền thừa kế hợp pháp và đăng ký thay đổi chủ doanh nghiệp tư nhân. Theo khoản 1 Điều 47 Nghị định 168/2025/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp, hồ sơ đăng ký thay đổi chủ doanh nghiệp trong trường hợp chủ doanh nghiệp chết bao gồm giấy đề nghị đăng ký thay đổi chủ doanh nghiệp tư nhân và bản sao văn bản xác nhận quyền thừa kế hợp pháp của người thừa kế. Cơ quan đăng ký kinh doanh cấp tỉnh xem xét hồ sơ trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận hồ sơ.
Sau khi hoàn tất thủ tục, người tiếp nhận doanh nghiệp thực hiện quyền và nghĩa vụ của chủ doanh nghiệp theo quy định. Tuy nhiên, việc thay đổi chủ doanh nghiệp không đồng nghĩa với việc các khoản nợ, nghĩa vụ thuế, nghĩa vụ với người lao động hoặc các nghĩa vụ khác trước đó tự động chấm dứt.
Đối với nghĩa vụ tài sản do người chết để lại, Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản do người chết để lại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Do đó, cần rà soát riêng các khoản nợ và nghĩa vụ của người đã mất, đồng thời xác định trách nhiệm phát sinh từ hoạt động kinh doanh sau khi tiếp nhận doanh nghiệp.
Nếu những người thừa kế không thống nhất được ai sẽ tiếp tục làm chủ doanh nghiệp tư nhân, pháp luật yêu cầu đăng ký chuyển đổi thành công ty hoặc giải thể doanh nghiệp. Khi vẫn có nhu cầu duy trì hoạt động kinh doanh nhưng không thể tiếp tục theo mô hình doanh nghiệp tư nhân, chuyển đổi loại hình là phương án cần xem xét.
Theo Điều 205 Luật Doanh nghiệp 2020, doanh nghiệp tư nhân có thể được chuyển đổi thành công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần hoặc công ty hợp danh khi đáp ứng các điều kiện luật định. Các điều kiện này bao gồm việc doanh nghiệp chuyển đổi phải đáp ứng điều kiện tương ứng về ngành, nghề kinh doanh; chủ doanh nghiệp tư nhân phải cam kết bằng văn bản chịu trách nhiệm cá nhân bằng toàn bộ tài sản của mình đối với các khoản nợ chưa thanh toán và cam kết thanh toán đủ khi đến hạn; đồng thời phải có thỏa thuận bằng văn bản với các bên liên quan về việc tiếp nhận nghĩa vụ hoặc có thỏa thuận xử lý phù hợp theo quy định pháp luật.
Ngoài ra, doanh nghiệp chuyển đổi phải đáp ứng các điều kiện về thành viên, chủ sở hữu hoặc cổ đông tương ứng với loại hình doanh nghiệp được lựa chọn. Vì vậy, việc chuyển đổi không chỉ đơn thuần là thay đổi tên gọi hoặc hình thức đăng ký mà còn đòi hỏi tổ chức lại cơ cấu sở hữu và cơ chế chịu trách nhiệm tài sản.
Trong trường hợp chủ doanh nghiệp đã mất, cần đặc biệt lưu ý rằng thủ tục chuyển đổi thông thường phải được thực hiện bởi chủ thể có thẩm quyền. Người thừa kế không nên tự động tiến hành thủ tục chuyển đổi khi chưa xác định được quyền tiếp nhận doanh nghiệp và chưa giải quyết vấn đề thừa kế. Trường hợp những người thừa kế không thỏa thuận được, phương án chuyển đổi phải được xem xét trên cơ sở khoản 2 Điều 193 và các quy định liên quan của Luật Doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm quyền lợi của người thừa kế và chủ nợ.
Về lựa chọn loại hình sau chuyển đổi:
Công ty TNHH một thành viên có thể phù hợp khi một cá nhân tiếp tục kinh doanh và muốn tổ chức doanh nghiệp theo mô hình một chủ sở hữu.
Công ty TNHH hai thành viên trở lên có thể được cân nhắc nếu có từ hai thành viên trở lên cùng tham gia sở hữu và đáp ứng điều kiện luật định.
Công ty cổ phần có thể phù hợp khi cần cơ cấu sở hữu gồm nhiều cổ đông và đáp ứng điều kiện thành lập, hoạt động của loại hình này.
Công ty hợp danh chỉ phù hợp khi đáp ứng các điều kiện đặc thù về thành viên hợp danh và chế độ chịu trách nhiệm theo luật.
Việc lựa chọn cần căn cứ vào số lượng người muốn tiếp tục tham gia kinh doanh, nhu cầu quản trị, khả năng huy động vốn và mức độ chấp nhận trách nhiệm tài sản của từng người.
Giải thể là phương án phù hợp khi những người thừa kế không có nhu cầu tiếp tục hoạt động kinh doanh, hoặc khi doanh nghiệp không thể tiếp tục theo phương án chuyển đổi đáp ứng điều kiện pháp luật.
Theo Điều 207 Luật Doanh nghiệp 2020, doanh nghiệp chỉ được giải thể khi bảo đảm thanh toán hết các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác, đồng thời không đang trong quá trình giải quyết tranh chấp tại Tòa án hoặc Trọng tài, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Do đó, trước khi thực hiện giải thể, cần kiểm kê tài sản, xác định các khoản nợ, nghĩa vụ thuế, tiền lương và quyền lợi của người lao động, cũng như các nghĩa vụ hợp đồng còn tồn đọng.
Nếu doanh nghiệp không đủ khả năng thanh toán các khoản nợ đến hạn, không thể mặc nhiên lựa chọn giải thể theo thủ tục thông thường. Khi đó, cần đánh giá khả năng thực hiện nghĩa vụ tài sản và xem xét thủ tục phá sản nếu đáp ứng điều kiện theo pháp luật về phá sản.
👉 Tham khảo thêm: Dịch vụ tư vấn giải thể doanh nghiệp
Trình tự thực hiện phụ thuộc vào phương án được lựa chọn. Tuy nhiên, để hạn chế rủi ro pháp lý, người thừa kế nên thực hiện các công việc theo thứ tự sau:
Bước 1: Xác định người thừa kế và di sản.
Cần xác định người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật, đồng thời làm rõ phạm vi di sản của người chết và tình trạng pháp lý của doanh nghiệp. Các bên cần rà soát tài sản, khoản nợ, nghĩa vụ thuế, hợp đồng đang thực hiện và nghĩa vụ đối với người lao động để có cơ sở lựa chọn phương án xử lý phù hợp.
Bước 2: Lựa chọn phương án xử lý.
Nếu những người thừa kế thống nhất người tiếp nhận, thực hiện thủ tục đăng ký thay đổi chủ doanh nghiệp tư nhân. Nếu không thống nhất được, xem xét chuyển đổi thành công ty hoặc giải thể theo khoản 2 Điều 193 Luật Doanh nghiệp 2020.
Bước 3: Thực hiện thủ tục đăng ký doanh nghiệp hoặc giải thể.
Đối với phương án thay đổi chủ doanh nghiệp tư nhân, chuẩn bị hồ sơ theo Điều 47 Nghị định 168/2025/NĐ-CP. Đối với phương án chuyển đổi, chuẩn bị hồ sơ theo quy định về chuyển đổi loại hình doanh nghiệp và đáp ứng điều kiện tương ứng. Nếu giải thể, thực hiện trình tự theo Điều 208 Luật Doanh nghiệp 2020 và các quy định hướng dẫn hiện hành.
Bước 4: Hoàn thành nghĩa vụ tài chính và các thủ tục liên quan.
Thực hiện nghĩa vụ thuế, thanh toán các khoản nợ, xử lý hợp đồng và quyền lợi của người lao động. Nếu tiếp tục kinh doanh, cần rà soát điều kiện đối với ngành, nghề kinh doanh có điều kiện và giấy phép chuyên ngành để xác định những thủ tục cần thực hiện sau khi thay đổi chủ doanh nghiệp hoặc chuyển đổi loại hình.
4. Những lưu ý pháp lý khi xử lý doanh nghiệp tư nhân có chủ đã mất
Thứ nhất, không nên mặc định chuyển đổi loại hình doanh nghiệp là thủ tục có thể thực hiện ngay sau khi chủ doanh nghiệp qua đời. Quyền hưởng thừa kế tài sản không đồng nghĩa với quyền tự động đại diện cho doanh nghiệp. Sau khi chủ DNTN mất, doanh nghiệp rơi vào tình trạng khuyết người đại diện theo pháp luật. Cơ quan đăng ký kinh doanh không thể thụ lý hồ sơ chuyển đổi loại hình nếu người đứng tên chủ sở hữu trên Giấy chứng nhận ĐKDN đã qua đời mà chưa xác lập chủ thể kế thừa. Dù chọn chuyển đổi sang Công ty TNHH hay tiếp tục duy trì DNTN, bước hoàn tất văn bản thỏa thuận phân chia di sản thừa kế tại tổ chức hành nghề công chứng là điều kiện tiên quyết bắt buộc.
Thứ hai, chuyển đổi loại hình không xóa bỏ trách nhiệm tài sản vô hạn đối với nợ cũ. Nhiều người thừa kế lầm tưởng chuyển đổi sang Công ty TNHH sẽ ngay lập tức được bảo vệ bởi chế độ trách nhiệm hữu hạn. Theo Khoản 3 Điều 205 Luật Doanh nghiệp 2020, khối di sản và người thừa kế tiếp quản vẫn phải chịu trách nhiệm cá nhân bằng toàn bộ tài sản đối với các khoản nợ, nghĩa vụ thuế phát sinh trước thời điểm chuyển đổi, trừ khi chủ nợ đồng ý miễn trừ hoặc có thỏa thuận khác bằng văn bản.
Thứ ba, giải thể DNTN đòi hỏi điều kiện phức tạp hơn việc từ bỏ di sản theo pháp luật dân sự. Theo Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế chỉ có nghĩa vụ thanh toán nợ của người chết trong phạm vi giá trị di sản được nhận; nếu nợ lớn hơn tài sản để lại thì phần nợ vượt quá chấm dứt. Tuy nhiên, theo pháp luật doanh nghiệp, DNTN chỉ được giải thể khi bảo đảm thanh toán hết toàn bộ các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác (Khoản 2 Điều 207 Luật Doanh nghiệp 2020). Nếu doanh nghiệp mất khả năng thanh toán nợ đến hạn, cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế sẽ không giải quyết thủ tục giải thể hành chính thông thường; lúc này, doanh nghiệp buộc phải nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản theo Luật Phá sản 2014 thay vì giải thể tự nguyện.
Khi chủ doanh nghiệp tư nhân qua đời, doanh nghiệp không đương nhiên bị giải thể, việc lựa chọn tiếp tục duy trì, chuyển đổi loại hình hay giải thể doanh nghiệp cần căn cứ vào thỏa thuận của những người thừa kế, nhu cầu kinh doanh và khả năng thực hiện các nghĩa vụ tài sản còn tồn đọng. Dù lựa chọn phương án nào, người thừa kế cũng cần xác lập rõ quyền thừa kế, thực hiện đúng thủ tục đăng ký doanh nghiệp và xử lý các khoản nợ, nghĩa vụ thuế, quyền lợi người lao động theo quy định pháp luật, nhằm hạn chế tranh chấp và bảo đảm quyền lợi của các bên liên quan.
Tác giả: Quyên Phạm Bảo
Chúng tôi trên mạng xã hội