- Bản án 22/2018/DS-PT ngày 10/04/2018 về “yêu cầu chia di sản thừa kế và hủy di chúc thừa kế trái pháp luật” của TAND tỉnh Lạng Sơn giữa nguyên đơn chị Hà Thị T (con gái bà Trương Thị T) với bị đơn là anh Hà Thanh X, chị Ngô Thị K (con trai và con dâu bà Trương Thị T).
- Tranh chấp giữa người thừa kế theo pháp luật và người thừa kế theo di chúc về điều kiện để di chúc hợp pháp - một trong những điều kiện để di chúc có hiệu lực pháp luật và chia di sản thừa kế theo di chúc. Bản án này cho thấy quan điểm giải quyết của Tòa án các cấp vẫn còn sự mâu thuẫn, có sự sai phạm trong đường lối giải quyết của tòa án cấp sơ thẩm và phải sửa khi lên đến phúc thẩm.
- Ông Hà Hoan V kết hôn với bà Trương Thị T và có sáu người con, gồm bốn người con trai và hai người con gái: anh Hà Thanh X, anh Trương Thanh T (do phía bên ngoại không có con trai nên anh T được nhận họ Trương để thờ cúng), anh Hà Thanh T, anh Hà Thanh H, chị Hà Thị T và chị Hà Bích P. Trong thời kỳ hôn nhân, bà T được cha mẹ cho một thửa đất vườn có diện tích 118m². Ngày 13/01/2004, ông V qua đời mà không để lại di chúc. Sau đó, bà T chuyển đến sống cùng con trai là anh Hà Thanh X và con dâu là chị Ngô Thị K. Đến ngày 31/12/2011, bà T qua đời.
- Ngày 08/10/2016, các anh chị em trong gia đình tổ chức họp để phân chia di sản thì anh Hà Thanh X và chị Ngô Thị K xuất trình một bản di chúc được lập ngày 22/12/2010 tại Văn phòng công chứng AV, với nội dung bà T để lại toàn bộ quyền sử dụng thửa đất theo Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cấp ngày 23/02/2004 cho anh X và chị K. Từ đây phát sinh tranh chấp với chị Hà Thị T.
- Nguyên đơn là chị Hà Thị T cho rằng thửa đất nêu trên thực chất là tài sản mà mẹ chị có ý định để lại cho hai người con gái là chị và chị Hà Bích P. Đồng thời, chị T cho rằng bản di chúc lập ngày 22/12/2010 có dấu hiệu gian dối, bởi từ năm 2006 bà T đã bị liệt và tai biến, không còn minh mẫn, nên không thể trực tiếp đến cơ quan công chứng để lập di chúc. Vì vậy, chị yêu cầu Tòa án tuyên hủy toàn bộ nội dung bản di chúc này và đề nghị được quản lý, sử dụng một nửa thửa đất.
Phía bị đơn là anh Hà Thanh X và chị Ngô Thị K không đồng ý với yêu cầu khởi kiện, cho rằng bản di chúc ngày 22/12/2010 là hợp pháp và cần được công nhận. Đồng thời, bị đơn cũng cho rằng việc Ủy ban nhân dân thành phố L cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đứng tên hộ bà Trương Thị T là không đúng quy định, bởi thửa đất này là tài sản riêng của bà T do cha mẹ bà cho.
- Tại Bản án dân sự sơ thẩm số 17/2017/DS-ST ngày 30/9/2017 của Tòa án nhân dân thành phố Lạng Sơn, Tòa án đã không chấp nhận yêu cầu khởi kiện của chị Hà Thị T về việc chia một nửa thửa đất và yêu cầu hủy một phần di chúc; đồng thời công nhận bản di chúc ngày 22/12/2010 là hợp pháp.
Không đồng ý với phán quyết này, chị Hà Thị T đã kháng cáo. Bên cạnh đó, Viện kiểm sát nhân dân thành phố Lạng Sơn cũng có kháng nghị, cho rằng bản án sơ thẩm có mâu thuẫn trong nhận định: vừa xác định thửa đất là tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân, vừa lại khẳng định là tài sản riêng của bà T; đồng thời việc công nhận tính hợp pháp của di chúc là chưa có cơ sở vững chắc.
- Tại Bản án dân sự phúc thẩm số 22/2018 ngày 10/04/2018, Tòa án cấp phúc thẩm đã chấp nhận một phần kháng cáo của chị Hà Thị T và chấp nhận kháng nghị của Viện kiểm sát, qua đó sửa toàn bộ bản án sơ thẩm. Theo đó, chị Hà Thị T được quyền quản lý, sử dụng 39,3m² đất trong tổng diện tích thửa đất tranh chấp, bao gồm phần thừa kế theo pháp luật từ di sản của ông Hà Hoan V và phần kỷ phần được các đồng thừa kế khác nhường lại.
Tham khảo thêm: Dịch vụ soạn thảo, làm di chúc tại nhà
3.1 Bản chất của tranh chấp thừa kế trong tình huống
Bản chất của vụ việc được xác định thửa đất tranh chấp là tài sản riêng hay tài sản chung của vợ chồng. Mặc dù thửa đất có nguồn gốc do cha mẹ bà T cho riêng, nhưng việc tặng cho diễn ra trong thời kỳ hôn nhân với ông Hà Hoan V.
Do đó, theo nguyên tắc chung về tài sản trong thời kỳ hôn nhân, thửa đất này được xác định là tài sản chung của vợ chồng, trừ khi có căn cứ chứng minh là cho riêng. Điều này dẫn đến hệ quả pháp lý quan trọng: bà T không có toàn quyền định đoạt đối với toàn bộ thửa đất, mà chỉ có quyền định đoạt đối với phần tài sản thuộc sở hữu của mình (tương ứng 1/2 giá trị tài sản).
Phần còn lại 1/2 thửa đất là di sản của ông Hà Hoan V để lại và phải được chia theo quy định về thừa kế theo pháp luật.
3.2 Hiệu lực của nội dung di chúc
Đối với phần tài sản thuộc quyền của bà T, việc bà lập di chúc để lại cho anh Hà Thanh X và chị Ngô Thị K là có căn cứ và phù hợp với quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Tuy nhiên, vấn đề phát sinh nằm ở chỗ nội dung di chúc đã định đoạt toàn bộ thửa đất, bao gồm cả phần tài sản không thuộc quyền sở hữu của bà T.
Đây là dấu hiệu vi phạm điều kiện về nội dung hợp pháp của di chúc, cụ thể là nội dung di chúc không được trái pháp luật và không được xâm phạm quyền tài sản của người khác. Việc bà T định đoạt vượt quá phạm vi quyền của mình đã làm cho phần nội dung di chúc liên quan đến tài sản không thuộc sở hữu của bà trở nên vô hiệu.
3.3 Phán quyết của Toà án
- Tòa án cấp sơ thẩm đã công nhận toàn bộ bản di chúc ngày 22/12/2010 và không chấp nhận yêu cầu khởi kiện của chị Hà Thị T. Cách đánh giá này là chưa chính xác, do chưa xem xét đầy đủ một trong các điều kiện có hiệu lực của di chúc, đặc biệt là yếu tố về nội dung hợp pháp.
- Toà án phúc thẩm đã áp dụng khoản 4 Điều 643 của Bộ luật Dân sự 2015 để chấp nhận một phần kháng cáo của nguyên đơn. Theo đó, Tòa chỉ tuyên vô hiệu phần nội dung di chúc liên quan đến việc định đoạt tài sản không thuộc quyền của bà T, đồng thời công nhận phần di chúc hợp pháp.
Cách giải quyết này được đánh giá là phù hợp, bởi việc tuyên vô hiệu toàn bộ di chúc trong trường hợp này có thể xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người lập di chúc cũng như những người thừa kế được chỉ định hợp pháp trong di chúc.
Qua nội dung tranh chấp, vụ án là một ví dụ điển hình trong tranh chấp thừa kế. Do đó, chúng ta cần:
- Cần xác định đúng tính chất pháp lý của tài sản (tài sản riêng hay tài sản chung vợ chồng) trước khi lập di chúc, vì đây là cơ sở quyết định phạm vi quyền định đoạt.
- Người lập di chúc chỉ được định đoạt trong phạm vi tài sản thuộc quyền sở hữu của mình, việc định đoạt vượt quá phạm vi này sẽ làm cho phần nội dung di chúc đó bị vô hiệu theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015.
- Khi phát sinh tranh chấp, cần ưu tiên xem xét hiệu lực của di chúc trước khi tiến hành phân chia di sản, bởi đây là điều kiện tiên quyết để xác định áp dụng thừa kế theo di chúc hay theo pháp luật.
- Không phải mọi trường hợp di chúc có sai sót đều bị tuyên vô hiệu toàn bộ; Tòa án có thể tuyên vô hiệu một phần di chúc nếu phần còn lại vẫn đảm bảo điều kiện có hiệu lực.
- Nhận thức chưa đầy đủ về chế độ tài sản của vợ chồng là nguyên nhân phổ biến dẫn đến việc lập di chúc sai phạm, từ đó làm phát sinh tranh chấp kéo dài.
- Trong thực tiễn, việc thu thập và đánh giá chứng cứ về tình trạng minh mẫn, tự nguyện của người lập di chúc là yếu tố quan trọng để xác định tính hợp pháp của di chúc.
- Để hạn chế rủi ro pháp lý, khi lập di chúc nên tham vấn ý kiến luật sư hoặc công chứng viên, nhằm đảm bảo nội dung và hình thức phù hợp quy định pháp luật.
Tham khảo thêm: Dịch vụ làm di chúc về nhà đất
Nếu Quý khách hàng đang gặp vướng mắc liên quan đến thừa kế, di chúc, tranh chấp đất đai hoặc khai nhận di sản thừa kế, đừng ngần ngại liên hệ với chúng tôi để được hỗ trợ kịp thời. Đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của chúng tôi luôn sẵn sàng tư vấn, đưa ra giải pháp pháp lý tối ưu và đồng hành cùng Quý khách trong suốt quá trình giải quyết vụ việc. Liên hệ ngay qua hotline, email hoặc đến trực tiếp văn phòng để được tư vấn chi tiết và bảo mật tuyệt đối. Các yêu cầu giải đáp thắc mắc hãy liên hệ trực tiếp với Văn phòng của chúng tôi theo địa chỉ phía trên hoặc liên hệ qua Hotline: 0978845617, Email: info@luatsuhcm.com.
Chúng tôi trên mạng xã hội