- Bản án 54/2021/DSPT ngày 07/04/2021 về “tranh chấp thừa kế tài sản” của TAND tỉnh Bắc Ninh giữa nguyên đơn: chị Nguyễn Thị Hồng L, sinh năm 1981 với bị đơn: ông Nguyễn Văn Đ, sinh năm 1955. Nguyên đơn và bị đơn là hai bố con.
- Vụ án tranh chấp giữa người thừa kế theo di chúc với người thừa kế theo pháp luật đồng thời là người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc trong trường hợp phân chia di sản thừa kế theo di chúc mà có người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Ở vụ án này, Toà án cấp sơ thẩm đã thiếu sót trong việc không xem xét đối với những người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc nên đã ảnh hưởng đến quyền lợi của người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc. Cách giải quyết của Tòa án cấp phúc thẩm là đúng đắn, phù hợp với nguyên tắc phân chia di sản thừa kế theo di chúc mà có người thừa kế theo Điều 644, đồng thời cũng phù hợp với tâm tư, nguyện vọng của những người thừa kế về việc nhận di sản bằng hiện vật hay bằng giá trị.
Ông Nguyễn Văn Đ kết hôn với bà Nguyễn Thị Phiên, có một người con chung là chị Nguyễn Thị Hồng L, không có con nuôi hoặc con riêng khác. Tổng tài sản chung của vợ chồng là 795.102.250 đồng, trong đó thửa đất số 178 đủ điều kiện tách thửa.
Do mắc bệnh ung thư, ngày 08/5/2019 bà P đã lập di chúc miệng hợp pháp, để lại toàn bộ phần tài sản của mình trong khối tài sản chung cho chị L. Bà P qua đời vào ngày 10/5/2019.
Sau đó, chị L khởi kiện yêu cầu Tòa án chia thừa kế và đề nghị được nhận quyền sử dụng đất bằng hiện vật đối với thửa đất số 178 đứng tên chung của ông Đ và bà P.
Tại bản án sơ thẩm số 06/2020/DSST ngày 17/7/2020, TAND thị xã T, tỉnh Bắc Ninh đã quyết định chia đôi thửa đất cho ông Đ và chị L.
Tuy nhiên, tại giai đoạn phúc thẩm, ông Đ kháng cáo và đề nghị được hưởng phần di sản theo diện người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015. Hội đồng xét xử phúc thẩm đã chấp nhận một phần kháng cáo của ông Đ, sửa bản án sơ thẩm.
Theo Bản án phúc thẩm số 54/2021/DSPT ngày 07/4/2021 của TAND tỉnh Bắc Ninh, Tòa án xác định ông Đ được hưởng 2/3 suất thừa kế theo quy định pháp luật. Do đó, chị L có nghĩa vụ thanh toán lại cho ông Đ phần giá trị tương ứng bằng tiền.
👉 Tham khảo thêm: Tư vấn kháng cáo tranh chấp thừa kế nhà đất
Đây là vụ tranh chấp giữa người thừa kế theo di chúc (chị L) và người thừa kế theo pháp luật đồng thời là người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc (ông Đ – bố đẻ của chị L).
Ngày 08/5/2019, bà P lập di chúc miệng hợp pháp, để lại toàn bộ phần tài sản của mình trong khối tài sản chung vợ chồng cho chị L. Di sản thừa kế của bà P được xác định bằng 1/2 khối tài sản chung của vợ chồng, tương ứng với số tiền 397.551.125 đồng.
Do nội dung di chúc chỉ định toàn bộ di sản cho chị L, Tòa án cấp sơ thẩm đã chia thửa đất số 178 thành hai phần bằng nhau cho ông Đ và chị L.
Trong trường hợp này, cả ông Đ và chị L đều có nhu cầu nhận di sản bằng hiện vật. Tuy nhiên, việc phân chia gặp khó khăn do:
Ông Đ là người thừa kế không phụ thuộc di chúc và có quyền hưởng một phần di sản;
Chị L là người được chỉ định trong di chúc và được hưởng di sản bằng hiện vật theo ý chí của người để lại di sản.
Nếu cho ông Đ nhận phần di sản không phụ thuộc di chúc bằng hiện vật, điều này có thể làm thay đổi ý chí của bà P khi đã chỉ định rõ tài sản cho chị L.
Do đó, việc Tòa án cấp phúc thẩm lựa chọn phương án:
Giữ nguyên việc chia hiện vật cho chị L;
Và thanh toán phần chênh lệch cho ông Đ bằng giá trị;
là giải pháp cân bằng giữa quy định pháp luật và ý chí của người lập di chúc.
Tại thời điểm mở thừa kế, ông Đ vẫn còn sống và là chồng của người để lại di sản. Mặc dù không được chỉ định trong di chúc, ông Đ vẫn thuộc trường hợp được hưởng di sản không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015.
Tuy nhiên, Tòa án cấp sơ thẩm đã không xem xét yếu tố này, dẫn đến việc chỉ chia cho ông Đ phần tài sản thuộc sở hữu của ông trong khối tài sản chung mà không tính đến phần di sản mà ông được hưởng theo quy định pháp luật.
Đây là thiếu sót trong việc nhận diện người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của ông Đ.
3.3 Hướng giải quyết của Tòa án cấp phúc thẩm
Tại cấp phúc thẩm, Hội đồng xét xử xác định ông Đ đủ điều kiện hưởng 2/3 một suất thừa kế theo pháp luật.
Do thửa đất số 178 đủ điều kiện tách thửa và các bên đều có nguyện vọng nhận tài sản bằng hiện vật, Tòa án đã giữ nguyên phần phân chia hiện vật như bản án sơ thẩm.
Đồng thời, để đảm bảo quyền lợi của ông Đ, Tòa án buộc chị L thanh toán cho ông Đ phần giá trị di sản mà ông được hưởng không phụ thuộc vào di chúc, tương ứng với số tiền 132.517.000 đồng.
Cách giải quyết này cũng phù hợp với đề nghị của chính chị L tại phiên tòa phúc thẩm.
Có thể thấy, việc nhận diện người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc trong vụ án này không phức tạp. Tuy nhiên, cấp sơ thẩm đã bỏ sót yếu tố quan trọng này, dẫn đến sai sót trong áp dụng pháp luật.
Ngược lại, Tòa án cấp phúc thẩm đã:
Áp dụng đúng quy định tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015;
Đảm bảo quyền lợi của người thừa kế không phụ thuộc di chúc;
Đồng thời tôn trọng ý chí của người lập di chúc.
Cách giải quyết này được đánh giá là hợp lý, vừa đảm bảo nguyên tắc phân chia di sản theo di chúc có xét đến người thừa kế đặc biệt, vừa phù hợp với thực tiễn và nguyện vọng của các bên đương sự.
Vụ án là minh chứng điển hình cho việc áp dụng đồng thời hai nguyên tắc quan trọng trong pháp luật thừa kế: tôn trọng ý chí của người lập di chúc và bảo vệ quyền lợi của người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015.
Sai sót của Tòa án cấp sơ thẩm cho thấy, việc không nhận diện đầy đủ chủ thể thừa kế đặc biệt có thể dẫn đến việc xâm phạm quyền lợi hợp pháp của đương sự. Ngược lại, cách giải quyết của Tòa án cấp phúc thẩm đã khắc phục được thiếu sót này bằng việc kết hợp linh hoạt giữa phân chia di sản bằng hiện vật và bằng giá trị.
Hướng giải quyết này không chỉ đảm bảo tính đúng đắn về mặt pháp lý mà còn dung hòa được lợi ích giữa các bên, đồng thời vẫn giữ được ý chí của người để lại di sản. Qua đó có thể thấy, trong các tranh chấp thừa kế có yếu tố người thừa kế không phụ thuộc di chúc, việc lựa chọn phương thức phân chia phù hợp đóng vai trò then chốt để đạt được sự công bằng và ổn định quan hệ pháp luật.
Tác giả: Thảo Phan Kim
Chúng tôi trên mạng xã hội