Theo quy định tại Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015, Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Nói cách khác, khi một người qua đời, các quyền tài sản hợp pháp của họ sẽ được chuyển giao cho những người thừa kế theo quy định.
Từ đó, có thể nhận diện một số đặc điểm cơ bản của di sản thừa kế như sau:
Thứ nhất, di sản chỉ phát sinh khi có người chết.
Toàn bộ tài sản hợp pháp của người đã qua đời tại thời điểm đó sẽ trở thành di sản và được chuyển giao cho người thừa kế, theo di chúc hoặc theo pháp luật.
Thứ hai, di sản bao gồm nhiều loại tài sản khác nhau.
Không chỉ là tài sản riêng, di sản còn có thể là phần quyền sở hữu của người chết trong tài sản chung. Trên thực tế, di sản thường bao gồm: tiền, vàng, tài sản có giá trị; nhà ở, quyền sử dụng đất; cũng như các loại giấy tờ có giá như cổ phiếu, trái phiếu…
Thứ ba, di sản được phân chia theo hai phương thức.
Việc phân chia có thể dựa trên nội dung di chúc hợp pháp của người đã mất. Trường hợp không có di chúc hoặc di chúc không hợp lệ, di sản sẽ được chia theo quy định của pháp luật về hàng thừa kế.
Tóm lại, di sản thừa kế là toàn bộ tài sản thuộc quyền sở hữu của người đã chết, bao gồm cả tài sản riêng và phần tài sản trong khối tài sản chung, được chuyển giao cho người thừa kế theo ý chí của người để lại di sản hoặc theo quy định pháp luật.
👉 Tham khảo thêm: Dịch vụ khai nhận di sản thừa kế
Khai nhận di sản thừa kế được hiểu là thủ tục pháp lý nhằm xác lập quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản của người thừa kế đối với phần di sản do người đã mất để lại, theo di chúc hoặc theo quy định của pháp luật tại thời điểm mở thừa kế.
Sau khi phát sinh quan hệ thừa kế, việc chuyển quyền tài sản từ người đã qua đời sang người thừa kế thường được thực hiện thông qua hai hình thức chính: khai nhận di sản và thỏa thuận phân chia di sản. Đây là bước quan trọng để hợp thức hóa quyền tài sản, làm cơ sở cho việc đăng ký sang tên, quản lý và sử dụng tài sản.
Đáng chú ý, theo quy định mới của Luật Công chứng 2024, thuật ngữ “khai nhận di sản” không còn được sử dụng như trước đây. Thay vào đó, pháp luật hiện hành thống nhất áp dụng thủ tục thỏa thuận phân chia di sản thừa kế theo quy định tại Điều 59 Luật Công chứng 2024, nhằm đảm bảo tính rõ ràng và thống nhất trong quá trình thực hiện.
Thừa kế không có di chúc là hình thức phân chia di sản được áp dụng khi không thể thực hiện theo ý chí của người đã mất thông qua di chúc. Việc này chỉ phát sinh trong những trường hợp nhất định do pháp luật quy định.
Cụ thể, thừa kế không có di chúc được áp dụng khi:
Người để lại di sản qua đời nhưng không lập di chúc;
Di chúc được lập nhưng không đáp ứng điều kiện hợp lệ nên không có giá trị pháp lý;
Người được chỉ định hưởng di sản theo di chúc đã chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản;
Tổ chức được chỉ định hưởng thừa kế không còn tồn tại tại thời điểm mở thừa kế;
Người được hưởng di sản theo di chúc không đủ điều kiện hưởng hoặc từ chối nhận di sản.
Bên cạnh đó, quy định về thừa kế không có di chúc cũng được áp dụng trong một số trường hợp bổ sung, bao gồm:
Phần tài sản không được người lập di chúc định đoạt;
Phần di sản có liên quan đến nội dung di chúc bị tuyên vô hiệu.
Như vậy, thừa kế không có di chúc đóng vai trò là cơ chế thay thế, nhằm đảm bảo việc phân chia di sản vẫn được thực hiện minh bạch, công bằng khi không thể áp dụng di chúc.
Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, trong trường hợp không có di chúc, người thừa kế được xác định dựa trên mối quan hệ huyết thống, hôn nhân và nuôi dưỡng, đồng thời được phân chia theo các hàng thừa kế theo thứ tự ưu tiên.
Cụ thể, pháp luật quy định ba hàng thừa kế chính:
Hàng thừa kế thứ nhất: vợ, chồng; cha mẹ (đẻ hoặc nuôi); con (đẻ hoặc nuôi).
Hàng thừa kế thứ hai: ông bà nội, ông bà ngoại; anh chị em ruột; cháu ruột (trong trường hợp người chết là ông bà).
Hàng thừa kế thứ ba: cụ nội, cụ ngoại; cô, dì, chú, bác, cậu ruột; cháu, chắt ruột trong phạm vi luật định.
Những người thuộc cùng một hàng thừa kế sẽ nhận phần di sản bằng nhau. Chỉ khi không còn người nào ở hàng thừa kế trước (do đã chết, bị tước quyền hưởng, hoặc từ chối nhận di sản) thì người ở hàng thừa kế tiếp theo mới được quyền thừa kế.
Trong trường hợp không có di chúc, việc chuẩn bị hồ sơ khai nhận di sản được thực hiện theo khoản 2 Điều 59 Luật Công chứng 2024 (quy định về hồ sơ yêu cầu công chứng văn bản thỏa thuận phân chia di sản).
Hồ sơ cơ bản gồm:
Giấy tờ nhân thân: CMND/CCCD, sổ hộ khẩu hoặc xác nhận cư trú; giấy chứng tử của người để lại di sản;
Giấy tờ về tài sản: Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản hoặc các giấy tờ chứng minh quyền sở hữu khác;
Giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế: Giấy khai sinh, đăng ký kết hôn hoặc tài liệu liên quan;
Giấy tờ bổ sung (nếu có): Văn bản từ chối nhận di sản, giấy ủy quyền…
Việc chuẩn bị đúng và đủ theo Điều 59 Luật Công chứng 2024 sẽ giúp thủ tục khai nhận di sản được giải quyết nhanh chóng, đúng quy định pháp luật.
👉 Tham khảo thêm: Thủ tục phân chia di sản - hướng dẫn từ Luật sư
Trong trường hợp không có di chúc, việc thực hiện quy trình, thủ tục khai nhận di sản thừa kế không theo di chúc cần tuân thủ đúng quy định pháp luật để đảm bảo quyền lợi của các đồng thừa kế. Trình tự này được thực hiện thông qua các bước cụ thể như sau:
✅ Bước 1: Chuẩn bị và nộp hồ sơ khai nhận di sản tại tổ chức hành nghề công chứng;
✅ Bước 2: Cơ quan công chứng tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ và tiến hành thụ lý nếu hồ sơ hợp lệ;
✅ Bước 3: Thực hiện niêm yết công khai việc thụ lý tại UBND cấp xã nơi người chết cư trú cuối cùng trong thời hạn 15 ngày làm việc;
✅ Bước 4: Sau thời gian niêm yết, nếu không phát sinh khiếu nại, tố cáo, công chứng viên sẽ lập và chứng nhận văn bản thỏa thuận phân chia di sản;
✅ Bước 5: Người thừa kế nhận văn bản công chứng và thực hiện thủ tục đăng ký, sang tên tài sản tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Có thể thấy, quy trình, thủ tục khai nhận di sản thừa kế không theo di chúc được thực hiện theo các bước rõ ràng và có sự kiểm soát chặt chẽ từ cơ quan công chứng. Việc tuân thủ đầy đủ quy trình không chỉ giúp đảm bảo tính hợp pháp của việc phân chia di sản mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc hoàn tất các thủ tục liên quan đến tài sản sau này.
Chuyên đề trên đây là chia sẻ của chúng tôi về vấn đề “Khai nhận di sản khi không có di chúc, thực hiện như thế nào?” nhằm hỗ trợ người đọc có thêm kiến thức về pháp luật, không nhằm mục đích thương mại. Các thông tin trong chuyên đề “Khai nhận di sản khi không có di chúc, thực hiện như thế nào?” chỉ là quan điểm cá nhân người viết, người đọc chỉ tham khảo. Chúng tôi đề nghị Quý Khách hàng nên tham khảo ý kiến chuyên môn từ Luật sư của chúng tôi đối với các vấn đề cụ thể. Các yêu cầu giải đáp thắc mắc hãy liên hệ trực tiếp với Văn phòng của chúng tôi theo địa chỉ phía trên hoặc liên hệ qua Hotline: 0978845617, Email: info@luatsuhcm.com.
Tác giả: Thảo Phan Kim
Chúng tôi trên mạng xã hội