1. Quyền từ chối nhận di sản của người thừa kế
Quyền thừa kế là một quyền dân sự cơ bản, cho phép cá nhân định đoạt tài sản sau khi chết hoặc hưởng tài sản từ người khác. Tuy nhiên, việc nhận di sản không phải là một nghĩa vụ bắt buộc mà phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí của người thừa kế. Căn cứ theo Điều 609 Bộ luật Dân sự (BLDS) 2015: “Cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; để lại tài sản của mình cho người thừa kế theo pháp luật; hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật”.
Bản chất của việc từ chối nhận di sản là hành vi pháp lý đơn phương của người thừa kế nhằm chấm dứt quyền hưởng tài sản mà mình được nhận theo di chúc hoặc theo pháp luật. Theo quy định tại khoản 1 Điều 620 BLDS 2015: “Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác”. Điều này có nghĩa là việc từ chối phải dựa trên sự tự nguyện và không được xâm phạm đến quyền lợi của bên thứ ba, ví dụ như từ chối để không phải trả nợ.
👉 Tham khảo thêm: Tư vấn cách chia tài sản thừa kế theo quy định pháp luật
2. Điều kiện và thủ tục từ chối nhận di sản
Để việc từ chối nhận di sản phát sinh hiệu lực pháp luật, người thừa kế phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về hình thức và thời gian. Căn cứ khoản 2 và khoản 3 Điều 620 BLDS 2015:
- Về hình thức: “Việc từ chối nhận di sản phải được lập thành văn bản và gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người được giao nhiệm vụ phân chia di sản để biết”.
- Về thời điểm: “Việc từ chối nhận di sản phải được thể hiện trước thời điểm phân chia di sản”.
Nếu người thừa kế không thể hiện ý chí từ chối trước khi di sản được phân chia thì họ vẫn được xem là chủ thể nhận quyền. Một khi đã từ chối hợp pháp, người đó không còn quyền sở hữu đối với khối di sản đó và phần di sản này sẽ được xử lý theo các quy tắc phân chia khác.
Trong trường hợp thừa kế theo di chúc, cách thức phân chia di sản khi có người từ chối phụ thuộc vào việc di chúc đó xác định phần di sản theo tỷ lệ cố định hay chia chung cho các nhóm đối tượng.
3.1. Trường hợp di chúc không xác định rõ phần của từng người
Nếu di chúc chỉ định một nhóm người hưởng di sản mà không phân định rõ mỗi người được bao nhiêu, khi một người từ chối, phần của người đó sẽ được chia đều cho những người còn lại trong nhóm di chúc đó. Theo khoản 1 Điều 659 BLDS 2015: “...nếu di chúc không xác định rõ phần của từng người thừa kế thì di sản được chia đều cho những người được chỉ định trong di chúc, trừ trường hợp có thỏa thuận khác”. Ví dụ, di chúc để lại tài sản cho A, B, C; nếu A từ chối thì toàn bộ tài sản thuộc về B và C.
3.2. Trường hợp di chúc đã xác định phần cụ thể (suất thừa kế cố định)
Căn cứ điểm d khoản 2 Điều 650 BLDS 2015, thừa kế theo pháp luật sẽ được áp dụng đối với phần di sản liên quan đến: “Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản”. Khi di chúc đã chia mỗi người một phần cố định (ví dụ mỗi người 1/3), nếu một người từ chối nhận di sản thì phần di sản 1/3 này sẽ không tự động chuyển cho những người thừa kế khác trong di chúc mà phải được chia theo pháp luật cho các hàng thừa kế quy định tại Điều 651.
Khi di sản được chia theo pháp luật, nguyên tắc cơ bản là sự bình đẳng giữa những người cùng hàng thừa kế. Theo khoản 2 Điều 651 BLDS 2015: “Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau”.
Nếu trong một hàng thừa kế (ví dụ hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, con, cha mẹ) có người từ chối nhận di sản, phần di sản của người đó sẽ được gộp chung lại để chia đều cho những người còn lại trong cùng hàng thừa kế đó. Theo khoản 3 Điều 651: “Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế, nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản”. Như vậy, việc một người từ chối nhận di sản sẽ làm tăng giá trị phần di sản mà các đồng thừa kế khác trong hàng đó được nhận.
👉 Tham khảo thêm: Dịch vụ khai nhận di sản thừa kế
Di sản của "người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc" (người thừa kế bắt buộc) có những đặc thù riêng khi họ từ chối nhận quyền lợi. Theo Điều 644 BLDS 2015, các đối tượng như con chưa thành niên, vợ, chồng, cha mẹ vẫn được hưởng 2/3 suất thừa kế theo pháp luật dù di chúc không cho hưởng.
Tuy nhiên, khoản 2 Điều 644 khẳng định rõ quy định này “không áp dụng đối với người từ chối nhận di sản theo quy định tại Điều 620”. Khi một người thuộc diện thừa kế bắt buộc từ chối nhận di sản, phần di sản mà lẽ ra họ được nhận (trích từ phần của những người thừa kế theo di chúc hoặc người được di tặng) sẽ không bị trích ra nữa. Điều này giúp bảo toàn nguyên vẹn giá trị tài sản mà người lập di chúc đã định đoạt cho những người hưởng theo di chúc hoặc người được di tặng.
Pháp luật dự liệu trường hợp không còn ai nhận di sản để đảm bảo tài sản không bị vô chủ. Căn cứ Điều 622 BLDS 2015: “Trường hợp không có người thừa kế theo di chúc, theo pháp luật hoặc có nhưng không được quyền hưởng di sản, từ chối nhận di sản thì tài sản còn lại sau khi đã thực hiện nghĩa vụ về tài sản mà không có người nhận thừa kế thuộc về Nhà nước”. Di sản trong trường hợp này sẽ được dùng để thanh toán các nghĩa vụ nợ, chi phí mai táng, bảo quản di sản theo thứ tự ưu tiên tại Điều 658 trước khi chuyển giao cho Nhà nước.
Việc phân chia di sản thừa kế khi có người từ chối nhận di sản là một quá trình pháp lý phức tạp, sự kết hợp giữa ý chí của người quá cố và các quy định mang tính bổ trợ của pháp luật (Điều 620, 650, 659 BLDS 2015). Việc từ chối của một cá nhân không chỉ làm thay đổi phần di sản của những người thừa kế còn lại mà còn có thể làm thay đổi hoàn toàn phương thức chia di sản (từ chia theo di chúc sang chia theo pháp luật đối với phần tài sản bị từ chối). Nắm rõ các quy định này giúp các chủ thể liên quan đảm bảo tính minh bạch, hạn chế tranh chấp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trong quan hệ thừa kế.
Chuyên đề trên đây là chia sẻ của chúng tôi về vấn đề Phân chia di sản thừa kế khi có người từ chối nhận nhằm hỗ trợ người đọc có thêm kiến thức về pháp luật, không nhằm mục đích thương mại. Các thông tin trong chuyên đề Phân chia di sản thừa kế khi có người từ chối nhận chỉ là quan điểm cá nhân người viết, người đọc chỉ tham khảo. Chúng tôi đề nghị Quý Khách hàng nên tham khảo ý kiến chuyên môn từ Luật sư của chúng tôi đối với các vấn đề cụ thể. Các yêu cầu giải đáp thắc mắc hãy liên hệ trực tiếp với Văn phòng của chúng tôi theo địa chỉ phía trên hoặc liên hệ qua Hotline: 0978845617, Email: info@luatsuhcm.com.
Chúng tôi trên mạng xã hội