Theo quy định tại Điều 609, BLDS 2015 thì “Cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình, để lại tài sản của mình cho người thừa kế theo pháp luật, hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật.” Quy định này cho thấy pháp luật Việt Nam thừa nhận hai hình thức thừa kế cơ bản, bao gồm thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật.
Đối với thừa kế theo di chúc, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. (Điều 624, BLDS 2015). Điều 628 BLDS 2015 cũng nêu rõ di chúc phải được lập thành văn bản, nếu không thể lập được di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng. Cần chú ý rằng một di chúc được coi là hợp pháp phải có đủ các điều kiện: Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định của luật.
Đối với thừa kế theo pháp luật, đây là hình thức thừa kế áp dụng theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định. Thừa kế theo pháp luật thường được đưa ra khi thuộc một trong các trường hợp sau: 1) Không có di chúc; 2) Di chúc không hợp pháp; 3) Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế; 4) Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản. (Khoản 1 Điều 650 BLDS 2015).
Tham khảo thêm: Tư vấn cách chia tài sản thừa kế theo quy định pháp luật
Theo quy định của pháp luật dân sự, quyền hưởng di sản của cháu nội, cháu ngoại có thể phát sinh trong cả hai trường hợp: thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật. Việc xác định quyền thừa kế của các chủ thể này phụ thuộc vào ý chí của người để lại di sản hoặc vào thứ tự hàng thừa kế do pháp luật quy định.
Trước hết, đối với thừa kế theo di chúc, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết theo quy định của BLDS 2015. Do đó, ông bà hoàn toàn có quyền chỉ định cháu nội, cháu ngoại là người thừa kế trong di chúc. Khi được chỉ định trong di chúc hợp pháp, các cháu sẽ được hưởng phần di sản theo đúng nội dung và ý chí mà người lập di chúc đã xác định.
Đối với trường hợp thừa kế theo pháp luật, điểm b khoản 1 Điều 651 BLDS 2015 quy định: “1. Những người thừa kế theo pháp luật được quy định theo thứ tự sau đây: …b) Hàng thừa kế thứ hai gồm: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại;...”. Như vậy, cháu ruột của người chết (gồm cháu nội, cháu ngoại) đều có quyền hưởng thừa kế trong trường hợp ông bà không để lại di chúc.
Lưu ý: theo nguyên tắc xác định hàng thừa kế, những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng di sản khi không còn ai ở hàng thừa kế trước hoặc những người ở hàng thừa kế trước không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản. Vì vậy, cháu nội và cháu ngoại thường chỉ được hưởng thừa kế theo pháp luật trong trường hợp không còn người ở hàng thừa kế thứ nhất.
Từ đó có thể thấy, pháp luật Việt Nam vẫn bảo đảm quyền hưởng di sản của cháu nội và cháu ngoại trong những điều kiện nhất định, dựa trên ý chí của người để lại di sản hoặc theo thứ tự hàng thừa kế do pháp luật quy định.
Bên cạnh việc được hưởng thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật, cháu nội và cháu ngoại còn có thể được hưởng di sản của ông bà thông qua cơ chế thừa kế thế vị. Đây là quy định nhằm bảo đảm quyền lợi thừa kế cho các thế hệ sau trong trường hợp người thuộc hàng thừa kế trực tiếp không còn.
Theo Điều 652 BLDS 2015, trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người để lại di sản thì cháu sẽ được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của mình đáng lẽ được hưởng nếu còn sống. Như vậy, khi cha hoặc mẹ của cháu (tức con của ông bà) đã qua đời trước hoặc cùng thời điểm với ông bà, cháu nội hoặc cháu ngoại có quyền hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của mình được hưởng theo quy định pháp luật.
Quy định về thừa kế thế vị nhằm bảo đảm tính công bằng trong quan hệ thừa kế, đồng thời duy trì sự kế thừa tài sản giữa các thế hệ trong gia đình. Do đó, trong những trường hợp nhất định, cháu nội và cháu ngoại vẫn có thể được hưởng di sản của ông bà thông qua quy định về thừa kế thế vị.
Tham khảo thêm: Luật sư hướng dẫn khai nhận di sản thừa kế
Chuyên đề trên đây là chia sẻ của chúng tôi về vấn đề “Cháu nội, cháu ngoại có được hưởng thừa kế của ông bà?” nhằm hỗ trợ người đọc có thêm kiến thức về pháp luật, không nhằm mục đích thương mại. Các thông tin trong chuyên đề “Cháu nội, cháu ngoại có được hưởng thừa kế của ông bà?” chỉ là quan điểm cá nhân của người viết, người đọc chỉ tham khảo. Chúng tôi đề nghị Quý khách nên tham khảo ý kiến chuyên môn từ luật sư của chúng tôi đối với các vấn đề cụ thể. Để giải đáp thắc mắc, hãy liên hệ trực tiếp với Văn phòng của chúng tôi theo địa chỉ phía trên hoặc liên hệ qua Hotline: 0978845617, Email: info@luatsuhcm.com.
Tác giả: Thảo Phan Kim
Chúng tôi trên mạng xã hội