Trong pháp luật thừa kế, di chúc là căn cứ pháp lý quan trọng để xác định ý chí của cá nhân đối với việc định đoạt tài sản sau khi qua đời. Do đó, việc làm rõ khái niệm và đặc điểm của di chúc, đặc biệt là di chúc miệng, có ý nghĩa cần thiết trong việc hiểu đúng và áp dụng các quy định của Bộ luật Dân sự 2015.
Tại Điều 624, BLDS 2015 quy định “Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết.” Bên cạnh đó, pháp luật dân sự cũng khẳng định, cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; để lại tài sản của mình cho người thừa kế theo pháp luật; hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật.
Di chúc phải được lập thành văn bản, nếu không thể lập được di chúc bằng văn bản thì có thể di chúc miệng. Theo đó, di chúc miệng sẽ được lập trong trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Chính vì thế, nếu sau 03 tháng, kể từ thời điểm di chúc miệng mà người lập di chúc còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ (Điều 629, BLDS 2015)
Như vậy, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản cho người khác sau khi chết và thông thường phải được lập bằng văn bản. Tuy nhiên, trong những trường hợp đặc biệt khi không thể lập di chúc bằng văn bản, pháp luật cho phép lập di chúc miệng với những điều kiện và giới hạn nhất định nhằm bảo đảm tôn trọng ý chí của người để lại di sản.
Tham khảo thêm: Dịch vụ làm di chúc công chứng
Việc làm rõ đặc điểm và vai trò của di chúc miệng theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015 giúp hiểu rõ hơn giá trị pháp lý cũng như ý nghĩa thực tiễn của hình thức di chúc này.
- Về đặc điểm của di chúc miệng
Thứ nhất, di chúc miệng chỉ được lập trong hoàn cảnh đặc biệt. Đây là trường hợp khi tính mạng của người lập di chúc bị đe dọa và họ không thể lập di chúc bằng văn bản. Vì vậy, di chúc miệng mang tính chất tạm thời và chỉ xuất hiện trong những tình huống khẩn cấp.
Thứ hai, di chúc miệng phải có người làm chứng. Nội dung di chúc được thể hiện bằng lời nói nên cần có ít nhất hai người làm chứng để bảo đảm tính khách quan và xác nhận ý chí thực sự của người lập di chúc.
Thứ ba, di chúc miệng chịu sự ràng buộc chặt chẽ về thủ tục xác nhận. Sau khi được thể hiện, nội dung di chúc phải được ghi chép lại và được công chứng hoặc chứng thực trong thời hạn luật định nhằm bảo đảm giá trị pháp lý.
- Về vai trò của di chúc miệng
Thứ nhất, di chúc miệng giúp bảo đảm tôn trọng ý chí cuối cùng của người để lại di sản. Trong những tình huống không thể lập di chúc bằng văn bản, di chúc miệng giúp ghi nhận và thực hiện mong muốn của người để lại tài sản
Thứ hai, bảo đảm quyền định đoạt tài sản của cá nhân. Việc thừa nhận di chúc miệng giúp cá nhân vẫn có thể thực hiện quyền định đoạt tài sản của mình ngay cả trong hoàn cảnh đặc biệt.
Thứ ba, góp phần hạn chế tranh chấp thừa kế trong một số trường hợp khẩn cấp. Khi ý chí của người để lại di sản được ghi nhận kịp thời, việc phân chia tài sản sau này sẽ có cơ sở pháp lý rõ ràng hơn.
Như vậy, di chúc miệng là một hình thức di chúc mang tính chất đặc biệt với những đặc điểm và giá trị riêng trong pháp luật thừa kế. Việc pháp luật thừa nhận hình thức này không chỉ bảo đảm quyền định đoạt tài sản của cá nhân mà còn thể hiện sự linh hoạt trong việc bảo vệ ý chí cuối cùng của người để lại di sản.
Do tính chất đặc biệt của di chúc miệng và nguy cơ phát sinh tranh chấp cao, pháp luật đặt ra những điều kiện chặt chẽ nhằm bảo đảm tính xác thực và ý chí thực sự của người để lại di sản. Căn cứ vào khoản 5, Điều 630, BLDS 2015 thì một di chúc miệng được coi là hợp pháp khi đáp ứng đủ các điều kiện sau:
Thứ nhất, người lập di chúc phải thể hiện ý chí cuối cùng trước ít nhất hai người làm chứng.
Quy định này nhằm bảo đảm rằng nội dung di chúc được nhiều người cùng chứng kiến, qua đó tăng độ tin cậy và hạn chế nguy cơ bị xuyên tạc hoặc giả mạo ý chí của người lập di chúc. Việc yêu cầu tối thiểu hai người làm chứng còn tạo cơ sở đối chiếu lời khai trong trường hợp xảy ra tranh chấp.
Thứ hai, ngay sau khi người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng phải ghi chép lại và cùng ký tên hoặc điểm chỉ.
Điều kiện này nhằm bảo đảm nội dung di chúc được ghi nhận kịp thời, chính xác theo đúng lời trăng trối của người để lại di sản. Việc ký tên hoặc điểm chỉ của những người làm chứng có ý nghĩa xác nhận trách nhiệm và tính trung thực của họ đối với nội dung đã ghi nhận.
Thứ ba, trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ khi người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng, bản ghi chép phải được công chứng hoặc chứng thực.
Quy định này nhằm tăng tính pháp lý và giá trị chứng cứ của di chúc miệng. Việc công chứng hoặc chứng thực bởi cơ quan có thẩm quyền giúp xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng, từ đó hạn chế các tranh chấp và bảo đảm di chúc được công nhận theo đúng quy định pháp luật.
Như vậy, di chúc miệng chỉ có hiệu lực khi tuân thủ đầy đủ các điều kiện về người làm chứng, việc ghi chép nội dung và thủ tục xác nhận theo quy định của pháp luật. Những yêu cầu chặt chẽ này nhằm bảo đảm tính khách quan, xác thực của di chúc, đồng thời bảo vệ ý chí cuối cùng của người để lại di sản.
Có thể thấy, di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản cho người khác sau khi chết và thông thường phải được lập bằng văn bản. Tuy nhiên, trong những trường hợp đặc biệt khi không thể lập di chúc bằng văn bản, pháp luật cho phép lập di chúc miệng với những điều kiện và giới hạn nhất định nhằm bảo đảm tôn trọng ý chí của người để lại di sản.
Tham khảo thêm: Dịch vụ làm di chúc về nhà đất
Chuyên đề trên đây là chia sẻ của chúng tôi về vấn đề “Điều kiện để di chúc miệng có hiệu lực” nhằm hỗ trợ người đọc có thêm kiến thức về pháp luật, không nhằm mục đích thương mại. Các thông tin trong chuyên đề “Điều kiện để di chúc miệng có hiệu lực” chỉ là quan điểm cá nhân người viết, người đọc chỉ tham khảo. Chúng tôi đề nghị Quý Khách nên tham khảo ý kiến chuyên môn từ Luật sư của chúng tôi đối với các vấn đề cụ thể. Các yêu cầu giải đáp thắc mắc hãy liên hệ trực tiếp với Văn phòng của chúng tôi theo địa chỉ phía trên hoặc liên hệ qua Hotline: 0978845617, Email: info@luatsuhcm.com.
Tác giả: Thảo Phan Kim
Chúng tôi trên mạng xã hội