Di chúc là tài liệu pháp lý quan trọng thể hiện ý chí của cá nhân về việc phân chia tài sản sau khi qua đời. Theo Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, “Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết”. Người lập di chúc thường là cá nhân thành niên có năng lực hành vi dân sự; người từ 15–18 tuổi cũng có thể lập di chúc nếu được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.
Luật pháp hoàn toàn thừa nhận quyền của người lập di chúc tự do điều chỉnh văn bản di chúc của mình. Cụ thể, khoản 1 Điều 640 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:
“Người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc đã lập vào bất cứ lúc nào”.
Như vậy, về nguyên tắc người lập di chúc có thể chỉnh sửa bản di chúc của mình bất kỳ thời điểm nào phù hợp với ý chí, không cần sự đồng thuận của người thụ hưởng.
Tham khảo thêm: Dịch vụ làm di chúc tại nhà khu vực Tp. Hồ Chí Minh
Mặc dù Luật không bắt buộc phải sửa đổi di chúc khi có sự kiện nhất định, nhưng trong thực tiễn có nhiều thay đổi lớn trong cuộc sống khiến di chúc cũ không còn phù hợp. Một số trường hợp thường gặp bao gồm:
Khi kết hôn hoặc sinh con, thậm chí ly hôn, người lập di chúc có thể muốn bổ sung hoặc loại bỏ người thụ hưởng mới. Ví dụ, sau khi kết hôn, người lập di chúc có thể muốn để lại một phần tài sản cho vợ/chồng mới; ngược lại khi ly hôn, có thể loại bỏ quyền thừa kế của vợ/chồng cũ. Nếu có con mới hoặc nhận con nuôi, cần bổ sung người thừa kế. Tương tự, nếu con nuôi được nhận hay con đã qua đời, di chúc cũng nên chỉnh sửa lại cho phù hợp.
Khi giá trị tài sản tăng lên hoặc giảm sút đáng kể, hoặc phát sinh tài sản mới, việc phân chia di sản trong di chúc có thể cần điều chỉnh. Ví dụ: mua thêm nhà đất, nhận thừa kế lớn hoặc bán bớt tài sản, thành lập doanh nghiệp… đều là những thay đổi đáng kể có thể ảnh hưởng đến ý nguyện ban đầu. Trong trường hợp này, người lập di chúc nên cập nhật lại phương án phân chia tài sản để đảm bảo chính xác mong muốn của mình.
Nếu người được chỉ định hưởng di sản có thay đổi (ví dụ người đó mất năng lực hành vi, có hành vi vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ gia đình, hoặc không còn quan hệ thân thiết), người lập di chúc có thể muốn huỷ quyền thừa kế hoặc chuyển sang cho người khác. Ngược lại, nếu có người mới mà người lập di chúc muốn bổ sung quyền thừa hưởng, việc sửa di chúc là cần thiết. Ví dụ, trường hợp vợ/mẹ trong di chúc chung của vợ chồng đã mất, thì người còn lại chỉ có thể sửa đổi phần tài sản của mình.
Đôi khi thay đổi về quy định pháp luật (ví dụ luật thuế tài sản, chính sách bồi thường…) hoặc ý nguyện cá nhân về việc từ thiện, thờ cúng cũng khiến di chúc ban đầu cần xem xét sửa đổi. Tuy pháp luật hiện không quy định cụ thể các trường hợp này, đây vẫn là lý do thường gặp để người lập di chúc chỉnh sửa di chúc của mình.
Luật pháp chỉ yêu cầu người lập di chúc đủ điều kiện lập di chúc hợp pháp (minh mẫn, tự nguyện, không vi phạm quy định cấm…). Như vậy, mọi sự kiện nêu trên chỉ mang tính tham khảo: bản thân khoản 1 Điều 640 cho phép sửa đổi bất cứ lúc nào, nên khi thấy di chúc cũ “không còn phù hợp” với tình huống hiện tại thì người lập di chúc có thể chủ động sửa đổi để đảm bảo quyền và ý muốn của mình.
Theo quy định tại khoản 4 Điều 58 Luật Công chứng 2024 về việc sửa đổi di chúc như sau, cụ thể:
“4. Di chúc đã được công chứng nhưng sau đó người lập di chúc muốn sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ một phần hoặc toàn bộ di chúc thì có thể yêu cầu công chứng viên của bất kỳ tổ chức hành nghề công chứng nào công chứng việc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ đó. Trường hợp di chúc trước đó đang được lưu giữ tại 01 tổ chức hành nghề công chứng thì người lập di chúc phải thông báo cho tổ chức hành nghề công chứng đang lưu giữ di chúc biết việc sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ một phần hoặc toàn bộ di chúc đó.”
Có thể hiểu, khoản 4 Điều 58 Luật Công chứng 2024 quy định về việc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc đã được công chứng, qua đó thể hiện rõ quyền tự do định đoạt của người lập di chúc. Theo quy định này, mặc dù di chúc đã được công chứng trước đó nhưng nếu sau này người lập di chúc có nhu cầu thay đổi nội dung thì họ vẫn có quyền yêu cầu công chứng việc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc. Đáng chú ý, việc công chứng này không bắt buộc phải thực hiện tại tổ chức hành nghề công chứng đã lập di chúc trước đó, mà người lập di chúc có thể yêu cầu bất kỳ tổ chức hành nghề công chứng nào thực hiện công chứng việc thay đổi đó.
Tuy nhiên, trong trường hợp bản di chúc trước đang được lưu giữ tại một tổ chức hành nghề công chứng, thì người lập di chúc có nghĩa vụ thông báo cho tổ chức đang lưu giữ di chúc về việc sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc hủy bỏ di chúc. Quy định này nhằm bảo đảm tính minh bạch, thống nhất trong việc quản lý và lưu trữ di chúc, đồng thời tránh phát sinh tranh chấp hoặc nhầm lẫn giữa các bản di chúc khác nhau sau này.
Thông thường gồm:
Sau khi hoàn tất thủ tục công chứng, người yêu cầu sẽ được nhận bản chính văn bản sửa đổi, bổ sung di chúc. Đồng thời, hồ sơ công chứng sẽ được lưu trữ tại tổ chức hành nghề công chứng theo quy định của pháp luật nhằm phục vụ cho việc tra cứu và bảo đảm giá trị phPhiếu yêu cầu công chứng (theo mẫu của tổ chức công chứng).
Bản gốc di chúc đã được công chứng trước đó.
Giấy tờ tùy thân của người lập di chúc: CCCD / Hộ chiếu.
Giấy tờ về tài sản liên quan (nếu việc sửa đổi liên quan đến tài sản).
Các tài liệu khác theo yêu cầu của công chứng viên.
Bước 1: Nộp hồ sơ yêu cầu công chứng
Người lập di chúc chuẩn bị và nộp hồ sơ yêu cầu công chứng tại tổ chức hành nghề công chứng, bao gồm Văn phòng công chứng hoặc Phòng công chứng nhà nước. Hồ sơ thường bao gồm phiếu yêu cầu công chứng, bản di chúc đã được công chứng trước đó và các giấy tờ tùy thân cần thiết của người lập di chúc.
Bước 2: Kiểm tra hồ sơ và xác minh thông tin
Sau khi tiếp nhận hồ sơ, công chứng viên tiến hành kiểm tra các giấy tờ liên quan, đồng thời xác định năng lực hành vi dân sự của người lập di chúc nhằm bảo đảm người này hoàn toàn minh mẫn, sáng suốt và tự nguyện khi thực hiện việc sửa đổi. Bên cạnh đó, công chứng viên cũng xem xét nội dung của di chúc đã lập trước đây, từ đó làm rõ phạm vi và nội dung mà người lập di chúc mong muốn sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế.
Bước 3: Soạn thảo văn bản sửa đổi, bổ sung di chúc
Căn cứ vào ý chí của người lập di chúc và các quy định của pháp luật, công chứng viên tiến hành soạn thảo văn bản sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế di chúc, bảo đảm nội dung văn bản phù hợp với quy định pháp luật và phản ánh đúng ý chí của người lập di chúc.
Bước 4: Ký xác nhận và công chứng
Sau khi văn bản được hoàn thiện, người lập di chúc sẽ đọc lại toàn bộ nội dung để bảo đảm tính chính xác và phù hợp với ý chí của mình. Nếu đồng ý với nội dung văn bản, người lập di chúc sẽ ký tên hoặc điểm chỉ trước mặt công chứng viên. Sau đó, công chứng viên thực hiện việc ký chứng nhận và đóng dấu của tổ chức hành nghề công chứng, qua đó xác nhận tính hợp pháp của văn bản sửa đổi di chúc.
Bước 5: Lưu trữ và trả kết quả
Công chứng viên tiến hành lưu trữ di chúc, ghi chú vào sổ chứng thực hợp đồng, giao dịch.
Lưu ý:
- Di chúc cũ được công chứng/chứng thực tại Văn phòng công chứng/Phòng công chứng/UBND cấp xã: cần thông báo bằng văn bản cho cơ quan đã chứng thực trước đây về nội dung sửa đổi một phần hoặc toàn bộ di chúc để ghi chú vào sổ chứng thực hợp đồng, giao dịch.
- Di chúc đã lập và phần bổ sung có hiệu lực pháp luật như nhau; nếu một phần di chúc đã lập và phần bổ sung mâu thuẫn nhau thì chỉ phần bổ sung có hiệu lực pháp luật.
Tham khảo thêm: Dịch vụ làm di chúc công chứng
Sau khi việc sửa đổi hoặc bổ sung di chúc được công chứng hợp pháp, những nội dung đã được sửa đổi hoặc bổ sung sẽ có hiệu lực thay thế cho các nội dung tương ứng trong bản di chúc đã lập trước đó. Trong trường hợp người lập di chúc lập một bản di chúc mới nhằm thay thế toàn bộ nội dung của di chúc cũ, thì bản di chúc trước đây sẽ mất hiệu lực pháp lý kể từ thời điểm bản di chúc mới có hiệu lực, trừ trường hợp có quy định khác của pháp luật.
Tham khảo thêm: Hướng dẫn thủ tục hủy bỏ di chúc kèm biểu mẫu
Chuyên đề trên đây là chia sẻ của chúng tôi về vấn đề sửa đổi di chúc nhằm hỗ trợ người đọc có thêm kiến thức về pháp luật, không nhằm mục đích thương mại. Các thông tin trong chuyên đề sửa đổi di chúc chỉ là quan điểm cá nhân người viết, người đọc chỉ tham khảo. Chúng tôi đề nghị Quý Khách hàng nên tham khảo ý kiến chuyên môn từ Luật sư của chúng tôi đối với các vấn đề cụ thể. Các yêu cầu giải đáp thắc mắc hãy liên hệ trực tiếp với Văn phòng của chúng tôi theo địa chỉ phía trên hoặc liên hệ qua Hotline: 0978845617, Email: info@luatsuhcm.com.
Tác giả: Thảo Phan Kim
Chúng tôi trên mạng xã hội