Người mất năng lực hành vi dân sự có được quyền từ chối di sản thừa kế

1. Một người bị coi là mất năng lực hành vi dân sự khi nào?

Theo Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015, một người chỉ được xác định là mất năng lực hành vi dân sự khi đáp ứng đồng thời các điều kiện sau:

Người đó mắc bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác khiến không còn khả năng nhận thức, làm chủ hành vi của mình.

Có kết luận giám định pháp y tâm thần xác định tình trạng này.

Tòa án ban hành quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc cơ quan, tổ chức có thẩm quyền.

Kể từ thời điểm có quyết định của Tòa án, người này không được tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự; mọi giao dịch phải do người đại diện theo pháp luật thay mặt thực hiện.

2. Quyền từ chối nhận di sản của người thừa kế được pháp luật quy định như thế nào?

Theo khoản 1 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản thừa kế, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác.

Theo Điều 613 và Điều 614 Bộ luật Dân sự 2015, quyền này chỉ được thực hiện bởi người thừa kế hợp pháp kể từ thời điểm mở thừa kế. Đối với cá nhân, người thừa kế phải còn sống tại thời điểm mở thừa kế hoặc đã thành thai trước khi người để lại di sản chết và sinh ra còn sống sau thời điểm mở thừa kế; trường hợp người thừa kế theo di chúc là tổ chức thì tổ chức đó phải tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.

Để việc từ chối nhận di sản có giá trị pháp lý, khoản 2 và khoản 3 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 quy định việc từ chối phải được lập thành văn bản, gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác hoặc người được giao nhiệm vụ phân chia di sản, đồng thời phải được thực hiện trước thời điểm phân chia di sản. Nếu việc từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản hoặc không đáp ứng các điều kiện trên thì sẽ không được pháp luật công nhận.
👉 Tham khảo thêm: Tư vấn khai nhận thừa kế cho người bị tâm thần

3. Người mất năng lực hành vi dân sự có được từ chối nhận di sản thừa kế không?

Người mất năng lực hành vi dân sự không thể tự mình thực hiện việc từ chối nhận di sản thừa kế. Theo khoản 2 Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự của người mất năng lực hành vi dân sự phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện.

Tuy nhiên, người giám hộ không được tự ý từ chối nhận di sản thay cho người được giám hộ. Bởi việc từ chối nhận di sản có thể làm mất đi quyền tài sản mà người được giám hộ được hưởng. Theo khoản 1 Điều 59 Bộ luật Dân sự 2015, người giám hộ chỉ được thực hiện giao dịch liên quan đến tài sản của người được giám hộ vì lợi ích của người được giám hộ.

Đồng thời, đối với các giao dịch liên quan đến tài sản có giá trị lớn của người được giám hộ, người giám hộ phải có sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ theo khoản 1 Điều 59 Bộ luật Dân sự 2015.

Bên cạnh đó, Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, nhưng việc từ chối phải được lập thành văn bản, thực hiện trước thời điểm phân chia di sản và không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản.

Như vậy, người mất năng lực hành vi dân sự không tự mình từ chối nhận di sản; người giám hộ cũng không có quyền từ chối thay. Nếu muốn thực hiện việc từ chối, cần xem xét cụ thể việc từ chối có bảo đảm quyền, lợi ích của người được giám hộ và đáp ứng các điều kiện pháp luật về giám hộ, quản lý tài sản, thừa kế hay không. Đặc biệt, không được tự ý từ chối chỉ để phần di sản đó chuyển cho những người thừa kế khác.
👉 Tham khảo thêm: Luật sư thừa kế giỏi tại Thành Phố Hồ Chí Minh.

4. Nếu người mất năng lực hành vi dân sự được hưởng di sản thì xử lý như thế nào?

Người mất năng lực hành vi dân sự vẫn có quyền hưởng di sản thừa kế nếu đáp ứng điều kiện của người thừa kế theo Điều 609, Điều 610 và Điều 613 Bộ luật Dân sự 2015. Tuy nhiên, người này không tự mình quản lý hoặc thực hiện các giao dịch liên quan đến phần di sản được hưởng.

Theo khoản 2 Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch dân sự của người mất năng lực hành vi dân sự phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện. Do đó, người giám hộ sẽ quản lý phần di sản thuộc về người được giám hộ và chỉ được thực hiện giao dịch liên quan đến tài sản này vì lợi ích của người được giám hộ theo khoản 1 Điều 59 Bộ luật Dân sự 2015.

Đặc biệt, nếu cần bán, chuyển nhượng, thế chấp hoặc thực hiện giao dịch khác đối với tài sản có giá trị lớn thuộc phần di sản của người được giám hộ thì phải có sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ.

Có thể hiểu đơn giản:

• Người mất năng lực hành vi dân sự vẫn được nhận phần di sản của mình.
• Người giám hộ quản lý phần di sản đó thay cho người được giám hộ.
• Việc sử dụng tài sản phải vì lợi ích của người được giám hộ, không được tự ý sử dụng cho lợi ích của người khác.
• Nếu định đoạt tài sản có giá trị lớn thì phải có sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ theo Điều 59.
• Người giám sát việc giám hộ được xác định theo Điều 51 Bộ luật Dân sự 2015 và trong trường hợp giám sát liên quan đến quản lý tài sản thì phải đăng ký tại UBND cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ.

Như vậy, phần di sản của người mất năng lực hành vi dân sự vẫn thuộc về chính người đó; người giám hộ chỉ quản lý và thực hiện giao dịch thay trong phạm vi pháp luật cho phép, đồng thời phải có sự giám sát khi định đoạt tài sản có giá trị lớn.
👉 Tham khảo thêm: Tư vấn thủ tục tuyên bố người mất năng lực hành vi dân sự

5. Những vướng mắc thực tế trong việc từ chối nhận di sản thừa kế của người mất năng lực hành vi dân sự

Việc từ chối nhận di sản thay cho người mất năng lực hành vi dân sự có thể phát sinh nhiều vướng mắc do quyền từ chối di sản thuộc về chính người thừa kế, trong khi người mất năng lực hành vi dân sự không thể tự mình xác lập, thực hiện giao dịch.

Một số vấn đề thường gặp gồm:

- Người giám hộ không đương nhiên được quyền từ chối di sản thay cho người được giám hộ: Việc từ chối có thể làm mất quyền tài sản của người mất năng lực hành vi dân sự, trong khi người giám hộ chỉ được thực hiện giao dịch liên quan đến tài sản của người được giám hộ vì lợi ích của người đó theo khoản 1 Điều 59 Bộ luật Dân sự 2015.

- Có thể phát sinh xung đột lợi ích: Nếu người giám hộ đồng thời cũng là người thừa kế hoặc có lợi ích trong việc phân chia di sản. Khi đó, việc tự mình quyết định từ chối phần di sản của người được giám hộ có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của người này.

- Phải xác định và bảo đảm quyền lợi của người mất năng lực hành vi dân sự: Phần di sản mà họ được hưởng vẫn là tài sản của chính họ và phải được quản lý vì lợi ích của họ, không được tự ý chuyển cho những người thừa kế khác.

- Việc định đoạt tài sản có giá trị lớn phải có sự giám sát: Nếu phần di sản đã được nhận và sau đó cần bán, chuyển nhượng, thế chấp hoặc thực hiện giao dịch khác đối với tài sản có giá trị lớn thì người giám hộ phải có sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ theo khoản 1 Điều 59 Bộ luật Dân sự 2015.

Vì vậy, người mất năng lực hành vi dân sự vẫn có quyền hưởng di sản. Người giám hộ không nên tự ý từ chối nhận di sản thay cho người được giám hộ, vì việc này có thể làm mất quyền tài sản của họ. Trường hợp di sản đã thuộc về người được giám hộ thì phải được quản lý vì lợi ích của họ và việc định đoạt tài sản có giá trị lớn phải có sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ.
👉 Tham khảo thêm: Dịch vụ sang tên nhà đất do nhận thừa kế

6. Những lưu ý cần thiết khi từ chối nhận thừa kế cho người mất năng lực hành vi dân sự

Khi giải quyết việc từ chối nhận di sản liên quan đến người mất năng lực hành vi dân sự, cần đặc biệt lưu ý:

• Không tự ý từ chối di sản thay cho người mất năng lực hành vi dân sự. Người giám hộ không đương nhiên được quyền từ chối nhận di sản nếu việc này làm mất quyền tài sản của người được giám hộ.
• Phải bảo đảm quyền và lợi ích của người được giám hộ. Phần di sản mà người mất năng lực hành vi dân sự được hưởng là tài sản của chính họ và phải được quản lý vì lợi ích của họ theo khoản 1 Điều 59 Bộ luật Dân sự 2015.
• Không được nhầm lẫn giữa quyền đại diện và quyền định đoạt tài sản. Việc người giám hộ là người đại diện theo pháp luật không có nghĩa là có thể tùy ý từ bỏ quyền tài sản của người được giám hộ.
• Nếu di sản đã thuộc về người được giám hộ và cần định đoạt tài sản có giá trị lớn, người giám hộ phải có sự đồng ý của người giám sát việc giám hộ theo khoản 1 Điều 59 Bộ luật Dân sự 2015.
• Cần xác định đúng người giám sát việc giám hộ. Người giám sát được xác định theo Điều 51 Bộ luật Dân sự 2015; nếu việc giám sát liên quan đến quản lý tài sản thì phải đăng ký tại UBND cấp xã nơi cư trú của người được giám hộ.

Tóm lại, người giám hộ không nên tự ý ký văn bản từ chối nhận di sản thay cho người mất năng lực hành vi dân sự. Trước khi thực hiện, cần xem xét việc từ chối có làm ảnh hưởng đến quyền, lợi ích và tài sản của người được giám hộ hay không, đồng thời tuân thủ các quy định về giám hộ, quản lý tài sản và giám sát việc giám hộ.

Chuyên đề trên đây là chia sẻ của chúng tôi về vấn đề Người mất năng lực hành vi dân sự có được quyền từ chối di sản thừa kế nhằm hỗ trợ người đọc có thêm kiến thức về pháp luật, không nhằm mục đích thương mại. Các thông tin trong chuyên đề Người mất năng lực hành vi dân sự có được quyền từ chối di sản thừa kế chỉ là quan điểm cá nhân người viết, người đọc chỉ tham khảo. Chúng tôi đề nghị Quý Khách hàng nên tham khảo ý kiến chuyên môn từ Luật sư của chúng tôi đối với các vấn đề cụ thể. Các yêu cầu giải đáp thắc mắc hãy liên hệ trực tiếp với Văn phòng của chúng tôi theo địa chỉ phía trên hoặc liên hệ qua Hotline: 0901160684, Email: info@luatsuhcm.com.